Filmografia Ingrid Bergman

Ingrid Bergman (1915–1982) w trwającej 49 lat karierze występowała w filmach, radiu, telewizji i na scenie. Zagrała w 46 produkcjach fabularnych^[1]. Była siedmiokrotnie nominowana do nagrody Akademii Filmowej i ośmiokrotnie do Złotego Globu, z czego zdobyła trzy Oscary^[2] i cztery nagrody Hollywoodzkiego Stowarzyszenia Prasy Zagranicznej^[3]. Uznawana jest za jedną z największych oraz najwybitniejszych gwiazd filmowych w historii amerykańskiego^[3] i światowego kina^[4].

Karierę rozpoczęła od statystowania w dramacie Landskamp (1932, reż. Gunnar Skoglund)^[5]. W 1933 podjęła naukę w Królewskim Teatrze Dramatycznym w Sztokholmie, którą przerwała po roku, ze względu na pracę w przemyśle filmowym^[6]. Występowała w szwedzkich produkcjach, m.in. w komedii Hrabia z Mostu Mnicha (1935, reż. Edvin Adolphson)^[7], dramacie Bränningar (1935, reż. Ivar Johansson)^[8] oraz w komediodramacie Rodzina Swedenhielmów (1935, reż. Gustaf Molander)^[9], zbierając za udział w nich przychylne recenzje od skandynawskich krytyków; pojawiały się także pierwsze wzmianki o niej w amerykańskiej prasie branżowej^[10], która, podobnie jak i szwedzka, coraz częściej komplementowała jej grę w kolejnych filmach^[11]. W 1936 wystąpiła u boku Gösty Ekmana w dramacie Intermezzo (reż. Gustaf Molander). Zapoczątkował on międzynarodową karierę Bergman, a jej kreacja zwróciła uwagę producenta Davida O. Selznicka. Trzy lata później zrealizował on amerykański remake filmu. Partnerował jej Leslie Howard^[12]. W 1938 stworzyła istotną rolę w dramacie Twarz kobiety (reż. Gustaf Molander)^[13].

Od początku lat 40. rozwijała karierę Hollywood, występując w szeregu kasowych i przebojowych produkcji, m.in. horrorze Doktor Jekyll i pan Hyde (1941, reż. Victor Fleming) ze Spencerem Tracym i Laną Turner^[14], melodramacie noir Casablanca (1942, reż. Michael Curtiz) u boku Humphreya Bogarta^[15] – w którym jako Ilsa Lund wykreowała pierwszą wielką rolę w swym dorobku (i z którą jest najbardziej utożsamiana), a sam film zyskał miano kultowego^[16] – melodramacie wojennym Komu bije dzwon (1943, reż. Sam Wood) z Garym Cooperem^[17] – za występ w którym otrzymała pierwszą nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej^[18], i w dreszczowcu psychologicznym Gasnący płomień (1944, reż. George Cukor) u boku Charles’a Boyera i Josepha Cottena^[19] – kreacja Pauli Alquist Anton przyniosła jej Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej^[20], a także Złoty Glob dla najlepszej aktorki w filmie dramatycznym^[21]. Kontynuację kariery za oceanem stanowiły role w psychologicznym dreszczowcu noir Urzeczona (1945, reż. Alfred Hitchcock), gdzie partnerował jej Gregory Peck^[22], komediodramacie musicalowym Dzwony Najświętszej Marii Panny (1945, reż. Leo McCarey) z Bingiem Crosbym^[23] – za rolę duchownej uzyskała trzecią nominację do Oscara^[24] i zdobyła drugiego Złotego Globa^[21] – oraz w melodramatycznym dreszczowcu szpiegowskim noir Osławiona (1946, reż. Alfred Hitchcock) z Carym Grantem^[25]. Czwartą nominację do Oscara otrzymała za sportretowanie Joanny d’Arc w biograficznym dramacie historycznym o tym samym tytule (1948, reż. Victor Fleming)^[26].

W latach 50. występowała we włoskich filmach reżyserowanych przez jej drugiego męża, Roberto Rosselliniego, m.in. w dramatach Stromboli, ziemia bogów (1950) i Europa ’51 (1952)^[27], które – z uwagi na międzynarodowy skandal, jaki wywołał związek pary – spotykały się z ignorancją lub miażdżącą krytyką i kłopotami z dystrybucją^[28]. Do Hollywood wróciła w 1956 główną rolą w dramacie historycznym Anastazja (reż. Anatole Litvak)^[29], za którą otrzymała drugiego Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej^[30] i trzeciego Złotego Globa^[21]. W następnych latach z powodzeniem występowała w amerykańskich i europejskich produkcjach – m.in. w komedii romantycznej Niedyskrecja (1958, reż. Stanley Donen) z Carym Grantem^[31], dramacie biograficznym Gospoda Szóstego Dobrodziejstwa (1958, reż. Mark Robson)^[32], screwball comedy Kwiat kaktusa (1969, reż. Gene Saks)^[33], kryminale Morderstwo w Orient Expressie (1974, reż. Sidney Lumet)^[34] – za rolę misjonarki Grety Ohlsson zdobyła swoją trzecią statuetkę Oscara, za drugoplanową kreację^[35] – oraz w dramacie Jesienna sonata (1978, reż. Ingmar Bergman)^[36]. Za występ w nim otrzymała siódmą nominację do Oscara dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej^[37].

W latach 1946–1948 była notowana w pierwszej dziesiątce najbardziej dochodowych amerykańskich aktorek^[38]. Jedenaście filmów z jej udziałem było zestawianych w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box offisie, z czego Dzwony Najświętszej Marii Panny osiągnęły najwyższą pozycję^[39]. Szesnaście filmów, w których wzięła udział, było nominowanych przynajmniej do jednego Oscara, a dziewięć z nich zdobyło co najmniej jedną statuetkę. Siedemnaście produkcji z jej udziałem, po uwzględnieniu inflacji, przekroczyło sumę 100 milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym^[39].

Poniższa tabela przedstawia wykaz ról telewizyjnych Bergman oraz jej występy w produkcjach dokumentalnych (nie uwzględnia udziału w programach typu talk-show i uroczystych galach, na których pełniła role prezenterki)^[c][123]:

Poniższa tabela nie uwzględnia uroczystych gal (transmitowanych jedynie drogą radiową), na których Bergman otrzymywała lub wręczała nagrody^[139][140]:

W 1933 została przyjęta do Królewskiego Teatru Dramatycznego (na przesłuchania przygotowała trzy teksty – monologi z Orlątka Edmonda Rostanda, Gry cieni Augusta Strindberga oraz scenkę o wiejskiej dziewczynie z węgierskiej komedii wieśniaczej). Po wygłoszeniu fragmentu Orlątek komisja przerwała jej występ. Następnego dnia, zaprezentowawszy interpretację Strindberga i rolę lubieżnej wieśniaczki, przyjęto ją w poczet studentów, razem z szóstką innych osób, spośród czterdziestu ośmiu kandydatów (David Thomson pisał, że o osiem miejsc rywalizowało siedemdziesiąt pięć osób)^[169]. Do egzaminu przygotowywał ją Gabriel Alw; pobierała również prywatne lekcje z gimnastyki u Ruth Kylberg^[170].

Debiutowała w kwietniu 1934, razem z koleżankami z pierwszego roku, jako statystka w zbiorowej scenie w spektaklu Rywale Richarda Brinsleya Sheridana, wystawianym 19 razy (od połowy maja do czerwca). Nie wypowiadała w nim żadnej kwestii^[d][171]. Latem, ze względu na rozwijającą się karierę filmową, zrezygnowała z nauki w narodowym teatrze, mimo sprzeciwu dyrektora placówki, Olofa Molandera^[173]. Do teatru powróciła w 1937, grając w Komediteatern w szwedzkiej wersji francuskiej sztuki L’Heure H Pierre’a Chaine’a. Krytycy pozytywnie oceniali jej grę i wróżyli „wielkie powodzenie w przyszłych rolach dramatycznych”. Łącznie spektakl wystawiano 128 razy^[174]. Rok później – wraz z Edvinem Adolphsonem – grała w politycznej satyrze Jean Busa Feketesa^[175].

25 marca 1940 debiutowała na Broadwayu, występując w roli Julii w wystawianej przez sześć tygodni sztuce Liliom Ferenca Molnára, a partnerował jej Burgess Meredith^[176]. Brooks Atkinson z „The New York Timesa” argumentował, że „[Bergman] gra z nieporównywalnym artyzmem. Sama jest piękna i obdarza Julię rozbudzoną, pulsującą łaską ducha”^[177]. Latem 1941 z powodzeniem grała tytułową bohaterkę dramatu Anna Christie autorstwa Eugene’a O’Neilla z 1921, ponownie zbierając przychylne oceny^[178]; krytycy podkreślali, że „nadała ona dramatowi O’Neilla poetycką interpretację, a robiąc to zyskała sobie miejsce w historii teatru Stanów Zjednoczonych”^[179]. W sezonie 1946–1947 portretowała Joannę d’Arc w reżyserowanej przez Margo Jones sztuce Joanna z Lotaryngii Maxwella Andersona, będącej jednym z broadwayowskich przebojów sezonu; Bergman nagrodzono Drama League Award oraz Tony, z kolei krytycy wyrażali pochlebstwa o jej grze i porównywali ją do Helen Hayes oraz Katharine Cornell. Łącznie spektakl wystawiano 199 razy, osiem razy w tygodniu, przez pół roku (od 18 listopada 1946 do 10 maja 1947)^[e][182].

Po wyjeździe do Włoch na scenę powróciła w sezonie 1953–1954 w oratorium Joanna d’Arc na stosie, reżyserowanym przez jej męża Roberto Rosselliniego, ponownie wcielając się w Dziewicę Orleańską. Było ono sukcesem, wobec czego zakontraktowano jego wystawianie w innych europejskich teatrach, lecz z czasem, z uwagi na dużą częstotliwość, straciło na zainteresowaniu, mimo że rolę Bergman komplementowano^[183]. Od 1956 do lata 1957 występowała w sztuce Herbata i sympatia Roberta Andersona, wystawianej przez dziewięć miesięcy w Théâtre de Paris^[f][187]. Tytułowa rola w dramacie Hedda Gabler Henrika Ibsena z 1891, w którą wcielała się w sezonie 1962–1963 w paryskim Théâtre Montparnasse^[188], była na ogół przychylnie recenzowana, choć część krytyków uważało Bergman za „zbyt miłą osobę, by grać niegodziwą kobietę”^[189]. Kreacja Natalii Pietrownej w Miesiącu na wsi pióra Iwana Turgieniewa, prezentowana od czerwca 1965 do marca 1966, m.in. na West Endzie, ponownie spotykała się z entuzjastycznymi ocenami^[190]. W 1967 powróciła na Broadway (po dwóch dekadach przerwy), występując w przeciętnie recenzowanej przez gremium krytyków sztuce Jeszcze wspanialsze pałace O’Neilla^[191].

W sezonie 1971–1972 portretowała lady Cecily Waynflete w komedii Nawrócenie kapitana Brassbounda George’a Bernarda Shawa. Mimo sceptycznych recenzji, z uwagi na zainteresowanie publiczności, nie schodziła z afisza przez dziewięć miesięcy – z początkiem 1972 była grana w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie; jako jedna z 56 sztuk wystawianych tego sezonu w Nowym Jorku przynosiła zyski^[192]. Rola Constance Middleton we wznowionej komedii pióra Williama Somerseta Maughama The Constant Wife – reżyserowanej przez partnera scenicznego Johna Gielguda, zyskała aprobatę widowni. Sztuka, chociaż zbierała umiarkowane recenzje, była przebojem sezonu 1973 w Londynie, dzięki czemu nie schodziła z afisza na West Endzie przez osiem miesięcy, do maja 1974^[193]. Od stycznia do maja 1975, bijąc frekwencyjne rekordy, była grana w Stanach Zjednoczonych^[g][195]. Ostatni raz w teatrze występowała w sezonie 1977–1978 w sztuce Waters of the Moon N.C. Huntera z 1951, którą prezentowano m.in. w angielskiej stolicy. Łącznie odbyło się 180 przedstawień. W jednej z recenzji pisano, że „Ingrid Bergman uchwyciła istotę tej sztuki i bez reszty uczyniła ją własną”^[h][198].

• lista nagród i wyróżnień Ingrid Bergman

• Curtis F. Brown: Ingrid Bergman. Galahad Books, 1974. ISBN 978-0-88365-164-3. (ang.).
• Charlotte Chandler: Ingrid Bergman. Monika Szczęsny (tłum.). Prószyński i S-ka, 2012. ISBN 978-83-7839-385-6. (pol.).
• Laurence Leamer: As Time Goes By: the Life of Ingrid Bergman. Hamilton, 1986. ISBN 978-0-241-11871-9. (ang.).
• Lawrence J. Quirk: The Complete Films of Ingrid Bergman. Carol Publishing Group, 1989. ISBN 978-0-8065-0972-3. (ang.).
• Constantine Santas, James M. Wilson: The Essential Films of Ingrid Bergman. Rowman & Littlefield, 2018. ISBN 978-1-4422-1214-5. (ang.).
• Donald Spoto: Ingrid Bergman. Dama z Casablanki. Anna Wojtaszczyk (tłum.). ALFA, 1998. ISBN 83-7179-132-1. (pol.).
• John Russell Taylor: Ingrid Bergman. Elm Tree Books, 1983. ISBN 978-0-241-11106-2. (ang.).
• Dave Thomson: Ingrid Bergman. Faber and Faber, 2010. ISBN 978-0-86547-934-0. (ang.).
• Aleksandra Ziółkowska: Ingrid Bergman prywatnie. Prószyński i S-ka, 2013. ISBN 978-83-7839-518-8. (pol.).

• Oficjalna strona aktorki (ang.)
• Ingrid Bergman w bazie IMDb (ang.)
• Ingrid Bergman w bazie Filmweb