Franciszek Ksawery Matejko

Franciszek Ksawery Matejko
Ilustracja
Jan Matejko, Portret Franciszka Matejki, ojca artysty (1877)
Imię i nazwisko urodzenia

František Xaver Matějka

Data i miejsce urodzenia

13 stycznia 1793 lub 1796
Roudnice

Data i miejsce śmierci

26 października 1860
Kraków

Małżeństwo

Joanna Karolina Rossberg

Grobowiec Matejków na cmentarzu Rakowickim

Franciszek Ksawery Matejko (właśc. František Xaver Matějka, ur. prawdopodobnie 13 stycznia 1793[1][2] lub 1796[3] w Roudnicy koło Hradca Králové[a], zm. 26 października 1860 w Krakowie) – czeski guwerner i nauczyciel muzyki, ojciec Jana Matejki.

Życiorys

Pochodził z chłopskiej, katolickiej rodziny[1][5]. Jego ojcem był Franciszek Józef[b], matką Magdalena z domu Knava[2] lub Mariana Dolanská.

„Podług aktu ślubnego, ojciec [Franciszka Ksawerego] Franciszek Józef był dyrektorem chóru „regens chori” w Königgrätz [Hradec Králové], zaś według wspomnień ojca naszego [Franciszka Ksawerego] miał być właścicielem ziemskim; może owe Rudniki [Roudnice] i Dobrzenice [Dobřenice] to jego majątek; majątek ten przegrał w karty bratu swemu […]. Po przegraniu majątku wymógł ojciec na synie Franciszku słowo, że nigdy w karty grać nie będzie, co też ś. p. ojciec nasz dotrzymał. […].”

M. Gorzkowski, Jan Matejko – epoka lat dalszych do końca życia artysty, z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu, Kraków 1898, s. 583-584.

Dobřenice należały w rzeczywistości do majątku barona Jana Nepomuka Wacława Dobrzeńskiego (1779–1843), który był ojcem chrzestnym Franciszka Ksawerego Matejki[6]. Roudnice nie wchodziły natomiast w skład dóbr rodu Dobrzeńskich[7].

Po zgonie matki zamieszkał u wuja, księdza Urbanka, w Ołomuńcu, u którego otrzymał bogobojne wychowanie i rzetelne wykształcenie muzyczne. Dzięki temu zdobył poparcie i przyjaźń znanego kompozytora Karla Černego[8]. Ok. 1807 wyjechał do Galicji z namowy Józefa Wincentego Wodzickiego i został guwernerem jego synów w majątku w Kościelnikach[4][9].

„Wychowywał się nasz ojciec u kanonika Urbanka, krewnego matki, bawił na wakacjach w Pardubicach; muzyki uczył się u Folgerta, organisty przy katedrze w Königgrätzu [Hradec Králové] i tamże kończył gimnazjum. Wyjeżdżając do Polski, gdzie jako guwerner zamówiony przez Wodzickich do syna Seweryna, następnie przy Aleksandrze, ojcu gubernatora Landesbanku, Henryku i Kazimierzu Wodzickich, był przewieziony przez granicę bez paszportu, w towarzystwie jakiegoś generała, krewnego czy znajomego Wodzickich.”

M. Gorzkowski, Jan Matejko – epoka lat dalszych do końca życia artysty, z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu, Kraków 1898

Po kilkunastu latach służby u Wodzickich osiedlił się w Krakowie, gdzie udzielał lekcji muzycznych (przede wszystkim w zakresie gry na fortepianie), a także organizował i prowadził zespoły muzyczne i chóry, w tym chór przy kościele Mariackim[4]. 22[c] listopada 1826 poślubił protestantkę Joannę Karolinę Rossberg (1802–1845)[3], córkę niemieckiego obywatela miasta i kupca rymarskiego Jana Piotra Rossberga (zm. 1860)[4][10] i niemieckiej krakowianki Anny Marianny Tusz (Duss)[11]. Małżonkowie zamieszkali w Krakowie przy ulicy Floriańskiej[12].

Matejko i Rossberg mieli jedenaścioro dzieci:

Po śmierci małżonki Matejko powierzył opiekę nad dziećmi ich ciotce Katarzynie z Rossbergów Zamojskiej[13]. Sam był stale pochłonięty pracą[14], gdyż starał się zarobić na odpowiednią edukację swoich dzieci (nauka wtedy była płatna)[15]. Nie doceniał pasji malarskiej najmłodszego z synów, twierdząc, że z malarstwa nie można się utrzymać[15][16].

W 1877, siedemnaście lat po śmierci Franciszka Ksawerego Matejki, Jan Matejko namalował portret swego ojca na podstawie archiwalnego zdjęcia[17].

Uwagi

  1. ↑ Jako inne miejsce urodzenia wskazywane są Dobřenice[4].
  2. ↑ Według innego źródła: Józef[2].
  3. ↑ Według Polskiego Słownika Biograficznego 23 listopada[4].

Przypisy

  1. 1 2 Maria Przemecka-Zielińska, Krakowskim szlakiem Jana Matejki, Kraków: Wydaw. Pijarów, 2003, s. 19, ISBN 978-83-7269-157-6 [dostęp 2023-07-24].
  2. 1 2 3 Edward Jelinek, Ojciec Matejki, Kraków: Czas, s. 93–94. Przedruk z „Czasu” nr 266, 21 listopada 1893.
  3. 1 2 3 Marek Jerzy Minakowski, Franciszek Ksawery Matejko [online], Wielka Genealogia Minakowskiego, 2023 [dostęp 2023-07-24].
  4. 1 2 3 4 5 Wiesław Bieńkowski, Franciszek Ksawery Matejko, [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny [online], Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny [dostęp 2025-02-03]. Wersja drukowana: Polski Słownik Biograficzny, t. 20, Instytut Historii PAN, 1975.
  5. ↑ Rafał Gumiński, Jan Matejko – namalował Polakom ich historię [online], histmag.org, 26 czerwca 2023 [dostęp 2023-08-01].
  6. ↑ M. Szypowska, Jan Matejko wszystkim znany, Warszawa 1992, s. 9.
  7. ↑ Vladimír Červenka, Rodinný archiv Dobřenských z Dobřenic, Luhov (1560) 1575–1892. Inventář, Klášter: Archiwum Państwowe w Pilznie (Czechy), 2019, 17 i passim.
  8. ↑ Jan Matejko. Studia i szkice, Kraków 1938, s. 8-9.
  9. ↑ Wojciech Kossak, Wspomnienia, Pax, 1971, s. 425 [dostęp 2023-07-24] (pol.).
  10. ↑ Jan Gintel, Jan Matejko: wypisy biograficzne, Kraków: Wydawn. Literackie, 1955, s. 28 [dostęp 2023-07-24] (pol.).
  11. ↑ Henryk Marek Słoczyński, Matejko, Wydawn. Dolnośląskie, 2000, s. 8, ISBN 978-83-7023-820-9 [dostęp 2023-07-24] (pol.).
  12. ↑ Barbara Kuczała, Dom Jana Matejki: przewodnik, Muzeum Narodowe, 1973, s. 3 [dostęp 2023-07-24] (pol.).
  13. ↑ Marta Kłak-Ambrożkiewicz, Kraj lat dziecinnych. Matejkowie, [w:] Jarosław Kita, Maria Korybut-Marciniak (red.), Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Świat dziecka”, t. 5, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych UW-M, 2016, s. 200, DOI: 10.18778/8088-339-0.15, ISBN 978-83-8088-339-0 [dostęp 2023-08-01].
  14. ↑ Marta Kłak-Ambrożkiewicz, Kraj lat dziecinnych. Matejkowie, [w:] Jarosław Kita, Maria Korybut-Marciniak (red.), Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Świat dziecka”, t. 5, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych UW-M, 2016, s. 201, DOI: 10.18778/8088-339-0.15, ISBN 978-83-8088-339-0 [dostęp 2023-08-01].
  15. 1 2 Dorota Klusek, Jan Matejko - jak pianista został malarzem [online], Radio Kielce, 26 czerwca 2023 [dostęp 2023-08-01] (pol.).
  16. ↑ Marta Kłak-Ambrożkiewicz, Kraj lat dziecinnych. Matejkowie, [w:] Jarosław Kita, Maria Korybut-Marciniak (red.), Życie prywatne Polaków w XIX wieku. „Świat dziecka”, t. 5, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Instytut Historii i Stosunków Międzynarodowych UW-M, 2016, s. 201-202, DOI: 10.18778/8088-339-0.15, ISBN 978-83-8088-339-0 [dostęp 2023-08-01].
  17. ↑ Portret Franciszka Matejki, ojca artysty [online], zbiory.mnk.pl [dostęp 2023-08-01].

Bibliografia

  • Maria Szypowska, Jan Matejko wszystkim znany, Dom Słowa Polskiego, Warszawa 1988.
  • M. Gorzkowski, Jan Matejko – epoka lat dalszych do końca życia artysty, z dziennika prowadzonego w ciągu lat siedemnastu, Kraków 1898
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.