Helena Wołoszanka

Helena Stefanowna Wołoszanka
Елена Стефановна Волошанка
Ilustracja
księżna Tweru
Dane biograficzne
Dynastia

Muszatowicze

Data i miejsce urodzenia

około 1464–1466
Suczawa (?)

Data i miejsce śmierci

18 stycznia 1505 roku
Moskwa

Przyczyna śmierci

?

Miejsce spoczynku

Monaster Wniebowstąpienia Pańskiego w Moskwie

Ojciec

Stefan III Wielki

Matka

Ewdokia

Małżeństwo

Iwan Młodszy

Dzieci

Dymitr Iwanowicz

Helena Stefanowna Wołoszanka[1] ros. Елена Стефановна (Волошанка)[2], Helena Mołdawka (Żydówka)[3] (ur. około 1464–1466[4], zm. 18 stycznia 1505[5][6] w Moskwie[7]) – mołdawska księżna, córka Stefana III Wielkiego z dynastii Muszatowiczów, żona Iwana Młodszego, matka Dymitra Iwanowicza.

Życiorys

Pielena Heleny Wołoszanki

Jej imię zapisywano w latopisach jako Jelena, Olena bądź Elena[1]. Jej rodzice: hospodar mołdawski Stefan III Wielki[8] i Ewdokia (prawnuczka Włodzimierza Olgierdowicza, brata Władysława Jagiełły[9]) pobrali się w 5 lipca 1463 roku[4]. Oboje rodzice mieli przodków z dynastii Giedyminowiczów[9]. Dwór Stefana III przebywał wówczas w Suczawie, więc prawdopodobnie tam się urodziła[4]. Jej dokładna data urodzenia nie jest znana[4]. Negocjacje w sprawie jej małżeństwa z Iwanem Młodszym prowadzono od 1479 lub 1480 roku[10] do 1482 roku[9]. Moskiewscy ambasadorzy i grupa bojarów przyjechali do Suczawy prosić o rękę Heleny; po uzyskaniu zgody zorganizowano huczne uroczystości[10]. Jej podróż do Moskwy przebiegała przez Polskę, gdzie została ugoszczona przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka, który był jej bliskim krewnym[10]. Dotarła do Moskwy w grudniu 1482 roku[11]. Poślubiła Iwana Młodszego, także jej bliskiego krewnego[9], 6 stycznia 1483 roku[11] (według innego źródła ślub nastąpił w 1482 roku[8]; data ślubu 6 stycznia 1483 pojawia się w dziele Józefa Wolffa pt. Kniaziowie litewsko-ruscy od końca czternastego wieku[12], który opierał się na danych Nikołaja Karamzina z pracy Historya państwa rosyjskiego; datę tę podważył Feliks Koneczny w oparciu o ustalenia z latopisów[13]). Po ślubie była tytułowana księżną Tweru[9] i nazywana Wołoszanką, od jej pochodzenia z Wołoszczyzny[11].

10 października 1483 roku urodził im się syn Dymitr[11] (zwany także Dimitrij Joannowicz[14]; według innych źródeł urodził się w 1485 roku[8], w 1482 albo w 1484 roku[15]). Dzięki jego narodzinom zstępni Zofii Paleolog zostali teoretycznie odsunięci od sukcesji na tron moskiewski[11]. Nie wiadomo, dlaczego narodziny Dymitra mogły zaniepokoić Zofię, skoro jej syn dziedziczyłby tron i tak po śmierci Iwana Młodszego[16]. Książę Iwan Młodszy zmarł nagle 8 marca 1490 roku w wieku 32 lat[11]. Po jego śmierci znów pojawiła się kwestia pretendentów do tronu, gdyż Iwan III Srogi miał syna pierworodnego z małżeństwa z Zofią Paleolog, Wasyla[11]. Zofia była katoliczką, a Helena była wyznania prawosławnego[17] i dążyła do autokefalii Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego i chciała także nawiązać kontakty z Serbią[11]. Była pół-Rosjanką i otaczała się rosyjskimi bojarami, przez co zyskała ich względy[11]. Helena i Dymitr mieli rzekomo sprzyjać stronnictwu bojarskiemu, co nie znajduje jednak potwierdzenia w źródłach, mogli także sprzyjać stronnictwu twerskiemu[18].

Ostatecznie stronnictwo Heleny zyskało przewagę i 4 stycznia 1498 roku[19] jej syn został koronowany przez jego dziadka Iwana III[20] na wielkiego księcia w Soborze Wniebowstąpienia Pańskiego[5], który uczynił go de facto współrządcą, gdyż nie abdykował[21]. Po raz pierwszy podczas jego koronacji wykorzystano regalia pochodzące z tzw. darów Monomacha[8], tj. barmy[21] i czapkę Monomacha[19]. Koronacja Dymitra na cara[22] była spowodowana popadnięciem Zofii i Wasyla w niełaskę, która trwała od pierwszej połowy 1947 roku do 21 marca 1499 roku, kiedy to Iwan III utytułował Wasyla wielkim księciem Nowogrodu i Pskowa[23]. Niełaska ta mogła być spowodowana wpływami heretyków na dworze, którym sprzyjała Helena[24] (zaliczano ją do zwolenników herezji judaizantów – żidowstwujuszczich, herezji nowogrodzkiej[25]), a późniejsze utytułowanie Wasyla było wymierzone przeciwko heretykom nowogrodzkim[26]. Według innej teorii Iwan III podejrzewał, że Zofia i jej syn Wasyl nastawali na życie Dymitra, przez co odsunął ich od siebie w 1498 roku[14]. Latopis Nikonowski (zob. Powieść minionych lat) podaje, że Wasyl miał być nakłoniony do zamachu na przyrodniego bratanka Dymitra[27]. Z nieznanych przyczyn Zofia została przywrócona do łask[14].

Zofia Paleolog jednak pragnęła, aby jej syn został dziedzicem tronu i przedsięwzięła ku temu odpowiednie kroki[5]. Zdaniem badacza Ustriałowa mogła ona być zamieszana w uwięzienie Dymitra[14]. 11 kwietnia 1502 roku[28][29] Iwan III uznał, że Dymitr i jego matka popadli w niełaskę i tego dnia zostali uwięzieni[5]. Niełaska, która spadła zaś na Helenę i Dymitra zdaniem L.W. Czeriepnina była spowodowana niechęcią Stefana III do wystąpienia razem z Iwanem III przeciw Litwie na skutek układu zawartego z Aleksandrem Jagiellończykiem w 1499 roku[30]. Stefan III Wielki wysłał ambasadorów, aby dowiedzieć się, dlaczego jego córka i wnuk zostali uwięzieni; w 1503 roku otrzymał odpowiedź od Iwana III: on i jego matka denerwowali mnie[5]. W odwecie Stefan III zatrzymał dwóch moskiewskich posłów, który wracali z Wenecji do Moskwy[31]. Helena pozostawała z synem w zamknięciu do śmierci[32]; nie przebywała w formalnym więzieniu, lecz pod więziennym dozorem[33].

Helena zmarła w uwięzieniu 18 stycznia 1505 roku, została pochowania w Monasterze Wniebowzięcia[5]. Jej syn Dymitr zmarł 14 lutego 1509 roku[5]. Andriej Kurbski w Historii Iwana Groźnego z 1573 roku pisał, że Dymitr został uduszony w ciemnicy za sprawą Zofii i Iwana III[14]. Zofia Paleolog była obwiniana o śmierć Heleny, a także była posądzana o zamiar otrucia Heleny i Dymitra[34], ale zdaniem badaczy prawdziwe motywy działań Iwana nie zostały do dziś poznane[5]. Można domniemywać, że Zofia reprezentowała w Moskwie stronnictwo antywołoskie i pozostawała w opozycji do Heleny Wołoszanki[35]. Iwan III po usunięciu Dymitra zniósł prawo primogenitury[36].

Z inicjatywy Heleny powstała wyszywana tkanina przedstawiająca Zofię Paleolog z córkami i synową podczas obchodów święta Niedzieli Palmowej[37]. Owa pielena pochodzi z 1498 roku i należy do kolekcji Państwowego Muzeum Historycznego w Moskwie[38]. Przedstawia procesję w Niedzielę Palmową, na środku widoczna jest ikona Matki Boskiej, którą otaczają duchowni[38]. Tkanina zdaniem N.A. Majasowej wyraża triumf Dymitra i Heleny[39].

Przypisy

  1. 1 2 Chojnicka 2001 ↓, s. 364.
  2. ↑ Елена Стефановна [online], hrono.ru [dostęp 2025-05-15] (ros.).
  3. ↑ Koneczny 1984 ↓, s. 257.
  4. 1 2 3 4 Zabolotnaia 2018 ↓, s. 104.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Zabolotnaia 2018 ↓, s. 108.
  6. ↑ Koneczny 1984 ↓, s. 162.
  7. ↑ Елена Стефановна - «Энциклопедия» [online], Большая российская энциклопедия [dostęp 2025-05-15] (ros.).
  8. 1 2 3 4 Chojnicka 2001 ↓, s. 28.
  9. 1 2 3 4 5 Zabolotnaia 2018 ↓, s. 105.
  10. 1 2 3 Zabolotnaia 2018 ↓, s. 106.
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zabolotnaia 2018 ↓, s. 107.
  12. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 88-89.
  13. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 89.
  14. 1 2 3 4 5 Chojnicka 2001 ↓, s. 69.
  15. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 92.
  16. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 204.
  17. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 225.
  18. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 219.
  19. 1 2 Chojnicka 2001 ↓, s. 86.
  20. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 133.
  21. 1 2 Koneczny 1984 ↓, s. 77.
  22. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 236.
  23. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 209.
  24. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 213.
  25. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 37.
  26. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 221.
  27. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 85.
  28. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 218.
  29. ↑ Koneczny 1984 ↓, s. 96.
  30. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 266.
  31. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 218-219.
  32. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 238.
  33. ↑ Koneczny 1984 ↓, s. 191.
  34. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 100.
  35. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 163.
  36. ↑ Koneczny 1984 ↓, s. 145.
  37. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 147.
  38. 1 2 Chojnicka 2001 ↓, s. 239.
  39. ↑ Chojnicka 2001 ↓, s. 240.

Bibliografia

  • Krystyna Chojnicka, Narodziny rosyjskiej doktryny państwowej: Zoe Paleolog - między Bizancjum, Rzymem a Moskwą, Kraków: Collegium Columbinum, 2001, ISBN 978-83-87553-33-3 [dostęp 2025-05-15].
  • Feliks Koneczny, Dzieje Rosji, t. 3. Schyłek Iwana III 1492-1505, Londyn: Wydawnictwa Towarzystwa Imienia Romana Dmowskiego, 1984.
  • Elena Voloshanka in Russian history. Dynastic, genetic and political aspects, [w:] Lilia Zabolotnaia, Moldavian women in history: destinies, politics, and love collection af articles, Târgovişte: Cetatea de scaun, 2018, ISBN 978-606-537-410-2 (ang.).
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.