Hermína Týrlová

Hermína Týrlová

Data i miejsce urodzenia	11 grudnia 1900 Březové Hory
Data i miejsce śmierci	3 maja 1993 Zlin
Odznaczenia
Zasłużony Artysta (1961) Artysta narodowy (1971) Order Pracy (1975) Order Zwycięskiego Lutego (1980)

Hermína Týrlová (ur. 11 grudnia 1900 w Březovych Horach, zm. 3 maja 1993 w Zlinie) – czeska scenarzystka, reżyserka i ilustratorka. Jest jedną z najważniejszych postaci w historii czeskiego filmu animowanego, była pierwszą kobietą w tej branży w narodzie czeskim.

Urodziła się 11 grudnia 1900 roku w Březovych Horach^[1] (w 1953 włączonych do miasta Przybram^[2]). Jej ojciec, Antonín, był rzeźbiarzem, jednak pracował jako górnik^[3]. Miała czwórkę starszego rodzeństwa^[4]. Często bawił się z dziećmi kukiełkami. Zmarł w wyniku zawalenia się kopalni, gdy jego córka miała 4 lata. Gdy Hermína miała 11 lat, zmarła jej matka, trafiła więc do sierocińca^[3].

Przeprowadziła się do Pragi^[5], gdzie przez kilka lat występowała z grupami teatralnymi, a od 15. roku życia występowała w Teatrze Ludowym Urania, uczęszczając tam dodatkowo na zajęcia taneczne, muzyczne, a także próbowała swoich sił literackich^[6]. Tam też poznała swojego przyszłego męża Karela Dodala, który wówczas był malarzem w teatrze^[4].

W drugiej połowie lat 20. XX wieku Karel Dodal rozpoczął w praskiej firmie Elekta Joruanl, gdzie tworzył animowane reklamy^[6]. Pełnił funkcje rysownika, reżysera i operatora kamery^[3]. Hermína początkowo pomagała swojemu partnerowi w tworzeniu animacji, później na krótko również znalazła zatrudnienie w Elekta Joruanl^[6]. Wspólnie tworzyli głównie reklamy^[3].

W 1928 roku para stworzyła pierwszy wspólny film Zamilovaný vodník, który został zrealizowany według pomysłu Hermíny. Razem stworzyli jeszcze Bimbovo smutné dobrodružství zainspirowane amerykańskim serialem Out of the Inkwell, a także Tommy a mořská panna, który nie zachował się^[6].

W latach 30. XX wieku Czechosłowację dotknął kryzys gospodarczy i firma Elekta Joruanl zakończyła działalność^[5]. Hermína próbowała prowadzić własną działalność gospodarczą. Zdobyła zamówienia na filmy od Ministerstwa Rolnictwa, jednak zbyt wysokie koszty przynosiły straty przewyższające zyski ze zlecenia. Problemy finansowe, a także inne niepowodzenia, doprowadziły do rozstania pary. W 1932 roku doszło do rozwodu, a Hermína powróciła do panieńskiego nazwiska^[5].

W 1933 roku^[3] Karel Dodal i jego druga żona Irena założyli firmę IRE Film, w której tworzyli kolorowe kreskówki i filmy krótkometrażowe. Hermína pracowała dla nich jako rysowniczka i scenografka, a później jako niezależna animatorka. Współpraca trwała przez 6 lat, które w późniejszym życiu Týrlová opisywała jako najgorszy moment w swoim życiu i karierze^[5].

Współpracę Hermíny ze studiem IRE Film przerwał wybuch II wojny światowej. W 1939 roku Karel Dodal wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, natomiast Hermína rozpoczęła pracę jako ilustratorka w magazynie dla dzieci Punťa^[5].

W 1942 roku w Zlinie Hermína stworzyła swój pierwszy film o przygodach Mrówki Ferdy^[4]. Lalkę głównej w postaci wykonała niemal w całości samodzielnie. Sekor nie był zachwycony jej pierwszym projektem, który odbiegał od oryginału. Artystka martwiła się jednak, że lalka nie będzie miała wystaraczjącej stabilności, przez co będzie się kołysać i mocno ograniczy możliwości animacji. Kukiełkę zmieniała kilka razy, zanim udało się zadowolić obie strony^[7]. Film odniósł sukces, co otworzyło jej drogę do dalszej kariery^[4]. Stała się pionierką krajowego filmu lalkowego^[8]. Otrzymała szansę na stworzenie kolejnego filmu, w którym łączyła prawdziwych aktorów z lalkami. Nie dokończyła jednak produkcji, gdyż prawie gotowy film został zniszczony w wyniku pożaru^[9]. Film ten miał opowiadać o przyjaźni między odrzuconą szmacianą lalką a małą, kapryśną dziewczynką. Kiedy przebywała w szpitalu, Karel Zeman, wraz z Bořivojem Zemanem, stworzył nową wersję filmu. Tyrlova nie zgodziła się podpisać jej jako współautor, a wydarzenie to kilka dziesięcioleci popsuło relacje między Hermíną i Zemanem^[10].

W 1945 roku wstąpiła do Komunistycznej Partii Czechosłowacji^[11].

W 1947 roku udało się jej stworzyć kolejny film – Bunt zabawek, którego współtwórcą był František Sádek^[9]. Produkcja otrzymała nagrodę w 1947 na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Brukseli^[12] w kategorii najlepszy film dla dzieci^[13].

W latach 50. XX wieku pozostawała w cieniu popularniejszych wówczas animatorów: Jiřiego Trnki oraz Karela Zemana. Inspirowała się ich techniką w takich produkcjach jak Věneček národních písní czy Zlatovláska^[4]. W 1958 roku^[14] stworzyła film Uzel na kapesníku^[4]. Rok później został on uznany za najlepszy film krótkometrażowy na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Mar del Plata^[14]. Film ten był niezwykle ważny w jej karierze, gdyż dotychczas jej twórczość była krytykowana za banalność^[3].

W 1966 roku, wraz z Giancarlem Zagnim, otrzymała za film Snehulák nagrodę Lion of San Marco na 27. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji^[15][16].

W 1968 roku podpisała manifest Dwa tysiące słów^[11].

Na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastián otrzymała Złotą Muszlę w kategorii „Najlepszy film krótkometrażowy” za film Hvězda Betlémská (1969)^[8], natomiast w 1971 roku została odznaczona tytułem Artysty narodowego^[17].

Zmarła 3 maja 1993 roku w Zlinie^[4]. Pochowana została na cmentarzu leśnym w Zlinie^[18]. Na płycie jej grobu wyryto postać z filmu Ukolébavka^[19].

W 1928 roku wyszła za Karela Dodala, z którym rozwiodła się w 1932 roku, powracając do panieńskiego nazwiska. Nie wyszła ponownie za mąż^[6] i nie miała dzieci^[5].

Hermína Týrlová jest wymieniana obok Jiřiego Trnki oraz Karela Zemana jako założycielka czeskiego filmu animowanego. Była też pierwszą kobietą w tej branży w narodzie czeskim^[5].

W filmie Bunt zabawek wykorzystała własny pomysł wystąpienia na ekranie aktora obok lalki^[11], co stało się jej charakterystycznym stylem^[4].

W latach 50. XX wieku inspirowała się wówczas popularniejszymi animatorami Jiřiem Trnką oraz Karelem Zemanem, którzy przyćmiewali ją swoją popularnością^[3]. Pojawiają się też sugestie, że tworzenie przez nią prostych i jednoznacznych bajek dla dzieci było wymuszone przez reżim^[20]. Powróciła do swojego stylu w filmie Uzel na kapesníku z 1958 roku^[4], który został doceniony przez krytyków. Zmieniłoby to też podejście do jej twórczości, która dotychczas była krytykowana za banalność^[3].

Określana jest mianem mistrzyni poszerzania granic animacji i eksperymentowania z różnymi materiałami^[8], wykorzystywała m.in. bawełniane kulki, materiały, kłębki wełny, filc i dziergane figurki^[11]. W filmach dla dzieci często za pomocą animacji lalkowej i płaskiej ożywiała wełniane tkaniny, tworząc z nich pełnoprawnych bohaterów. W ten sposób stworzyła wiele animacji w latach 60. i 70. XX wieku, m.in.: Dvě klubíčka (1962), Vlněná pohádka (1964), Vánoční stromeček (1968), Sněhulák (1966)^[8].

Na jednym z domów w Březovych Horach znajduje się tablica informująca, że w nim niegdyś mieszkała. Początkowo tablica informowała, że w tym budynku urodziła się słynna reżyserka, ponieważ tak wskazała jej siostrzenica, jednak w 2000 roku ustalono na podstawie ksiąg metrykalnych, że było to błędne miejsce^[33].

• Hermína Týrlová w bazie Filmweb
• Hermína Týrlová w bazie IMDb (ang.)

• MagdalenaM. Tonková MagdalenaM., Hermína Týrlová a její tvorba, Jihočeská univerzita v Českých Budějovicích, České Budějovice 2019  (cz.).