Józef Mężnicki

Józef Mężnicki

Kanonik kapituły kaliskiej
Kraj działania	Królestwo Polskie Polska
Data i miejsce urodzenia	14 marca 1876 Częstochowa
Data i miejsce śmierci	11 listopada 1940 Sachsenhausen
Proboszcz parafii św. Michała Archanioła w Rajsku
Okres sprawowania	1913–1929
Proboszcz parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole
Okres sprawowania	1929–1940
Wyznanie	katolicyzm
Kościół	rzymskokatolicki
Inkardynacja	diecezja kujawsko-kaliska (1899-1925) diecezja włocławska (od 1925)
Prezbiterat	29 sierpnia 1899
Odznaczenia

Józef Mężnicki (ur. 14 marca 1876 w Częstochowie, zm. 11 listopada 1940 w Sachsenhausen) – polski duchowny katolicki, kanonik, dziekan dekanatu kolskiego.

Urodził się w Częstochowie^[1]. Syn Ludwika, powstańca styczniowego i działacza społecznego, oraz Teodory z domu Mączyńskiej. Miał dwie siostry i trzech braci. Ochrzczony został w Kaplicy Matki Boskiej Częstochowskiej na Jasnej Górze^[2].

Uczęszczał do Gimnazjum Męskiego w Częstochowie z rosyjskim językiem wykładowym, z którego został karnie usunięty i poddany dozorowi policyjnemu za posiadanie książki na temat powstania styczniowego^[3]. Dzięki amnestii po śmierci cara Aleksandra III Romanowa, ukończył ostatecznie gimnazjum rządowe w Piotrkowie Trybunalskim, a następnie, w 1895 roku, rozpoczął studia filozoficzno-teologiczne w Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku^[3].

Święcenia kapłańskie otrzymał 29 sierpnia 1899 roku w bazylice jasnogórskiej Znalezienia Krzyża Świętego i Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Częstochowie, z rąk biskupa Henryka Piotra Kossowskiego^[4]. Następnie został skierowany na stanowisko wikariusza w Rozprzy, skąd po 10 miesiącach przeniesiono go do parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole. Pracował tam przez osiem lat – również jako prefekt i katecheta w szkołach^[4]. Zorganizował także męski chór farny^[5]. W 1905 roku zwolniono go z obowiązków wikariusza i od tego czasu pracował w Kole jako prefekt^[4]. W 1906 roku był jednym z członków założycieli Polskiej Macierzy Szkolnej dla powiatu kolskiego^[6], był również współzałożycielem Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich w Kole^[6][7].

W 1909 roku został przeniesiony jako wikariusz do parafii św. Zygmunta w Częstochowie, gdzie podjął także pracę w szkole kolejowej^[4]. Angażował się w działalność spółdzielni spożywczych, był m.in. przewodniczącym Okręgowej Komisji Wspólnych Zakupów w Częstochowie. W 1910 roku uczestniczył w krajowym zjeździe stowarzyszeń spożywczych^[8]. Zaangażowany był w działalność Stowarzyszenia Spożywców „Jedność” w Częstochowie^[9]. W 1911 roku objął funkcję wiceprezesa Rady Nadzorczej Związku Stowarzyszeń Spożywców^[10]. W Częstochowie pełnił także funkcję patrona Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich Świętej Rodziny oraz prezesa Wydziału Kolonii Letnich Towarzystwa Dobroczynności^[7], a w latach 1910–1913 był kapelanem Ochotniczej Straży Ogniowej w Częstochowie^[7]. Był również działaczem Towarzystwa Kredytowego i Towarzystwa Pożyczkowo-Oszczędnościowego^[11].

Od 1913 roku był proboszczem parafii św. Michała Archanioła w Rajsku koło Kalisza^[4]. Podczas pracy w Rajsku jego staraniem odnowiono i rozbudowano zabytkowy kościół parafialny^[4], był także opiekunem straży pożarnej i działaczem ludowym^[12], brał również udział w wybudowaniu domu ludowego i domu spółdzielczego^[4]. W 1913 roku wybrano go wiceprezesem Związku Polskich Stowarzyszeń Spożywców oraz członkiem jego Rady Nadzorczej i Działu Rewizyjnego^[10]. W tym samym roku został też prezesem ochotniczej straży pożarnej w Rajsku, funkcję tę pełnił do 1929 roku^[7]. 15 grudnia 1918 roku był jednym z przewodniczących wiecu powszechnego, w którym miało uczestniczyć około 15 tysięcy osób^[4]. Na przełomie lat 1919–1920 utworzył w Rajsku stowaryszenie młodzieżowe zrzeszone w Lidze Katolickiej^[4]. W 1921 roku był organizatorem Straży Obywatelskiej w Rajsku, angażował się także w działalność sejmiku powiatu kaliskiego^[11].

15 stycznia 1923 roku biskup Stanisław Zdzitowiecki mianował go kanonikiem honorowym kolegiaty kaliskiej. W 1925 roku miał objąć stanowisko proboszcza i dziekana w Łasku, na skutek protestów parafian pozostał jednak proboszczem w Rajsku^[13]. W związku z pogarszającym się stanem zdrowia poprosił o przydzielenie do parafii wikariusza, w związku z brakiem możliwości dla spełnienia tej prośby, we wrześniu 1929 roku został przeniesiony na urząd proboszcza w parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Kole^[13]. W październiku tego samego roku został także dziekanem dekanatu kolskiego^[13]. Angażował się w działalność Akcji Katolickiej^[13]. Jego staraniem wybudowano także w Kole dom parafialny^[13], oprócz tego, zablokował również drogę przebiegającą przez plac kościelny, oddzielającej świątynię od plebanii, poprzez zamurowanie bramy w parkanie i pozostawiając jedynie wąskie przejście dla pieszych^[14].

Na przełomie 1932 i 1933 roku popadł w konflikt z posługującymi w Kole wikariuszami. W 1933 roku rada Szkoły Powszechnej nr 1 zdecydowała także o tym, że dzieci z tej szkoły będą uczęszczać na nabożeństwa do kościoła klasztornego^[13], spodowowane było to niewłaściwym odnoszeniem się ks. Mężnickiego do uczniów i grona pedagogicznego. Według proboszcza, zmiana ta spowodowana była chęcią dyskredytacji go przez środowiska socjalistyczne, którym mieli ulec nauczyciele oraz prefekt^[8].

Podczas II wojny światowej mieszkał nadal przy kościele Podwyższenia Krzyża Świętego. 26 sierpnia 1940 roku został aresztowany i osadzony w obozu przejściowego w Szczeglinie, skąd po trzech dniach przetransportowano go do obozu koncentracyjnego Sachsenhausen^[8]. W Sachsenhausen osadzono go w bloku 18a, od samego początku pobytu w obozie poddawany był torturom i był maltretowany przez SS-manów^[8].

Zmarł z powodu choroby wrzodowej i wycieńczenia, 11 listopada 1940 roku. Jego ciało spalono w obozowym krematorium^[8].

• Złoty Krzyż Zasługi (14 lipca 1936)^[15]

W Kole znajduje się jedno miejsce upamiętniające osobę ks. kanonika Józefa Mężnickiego. W kościele farnym Podwyższenia Krzyża Świętego, na północnej ścianie kruchty, umieszczona jest tablica pamiątkowa. Ufundował ją ks. kanonik Stanisław Piotrowski, a poświęcenia dokonał 29 listopada 1970 roku biskup włocławski Jan Zaręba. Na tablicy z błędem wypisano na miejsce śmierci (Dachau zamiast Sachsenhausen)^[14].

W 2015 roku poświęconą mu tablicę odsłonięto na budynku Powszechnej Spółdzielni Spożywców „Jedność” w Częstochowie^[16].

W 2021 roku jego nazwisko umieszczono na pomniku ofiar nazizmu na cmentarzu Altglienicke w Berlinie^[8].

• MichałM. Widera MichałM., Ks. Józef Mężnicki (1876-1940) – współtwórca stowarzyszeń spożywców i działacz społeczny, „Polonia Maior Orientalis”, 11, 2024, s. 455-470, ISSN 2392-0106 .