Krzyż jagielloński

Geneza krzyża jagiellońskiego nie jest znana. Część badaczy sugeruje pochodzenie krzyża od krzyża patriarchalnego^[2][3], który miał symbolizować zwycięstwo chrześcijaństwa nad pogaństwem. Inna, mniej popularna wersja, sugeruje, iż mógł zostać zaczerpnięty z herbu Węgier przez Jagiełłę po ślubie z Jadwigą. Najmniej popularną hipotezą, odrzucaną przez większość historyków z powodu braku dowodów, jest ta, według której krzyż miał zostać nadany jako herb królowi Mendogowi przez papieża Innocentego IV^[4]. Litewskie legendy (również odrzucane przez większość historyków) wiążą krzyż jagielloński z postacią wielkiego księcia Szwentoroga^[5] – według nich, w czasie budowy świątyni Perkuna władca, za radą wieszczki, miał użyć 122 cegieł, a na ostatniej z nich miał zostać odciśnięty znak krzyża podwójnego, symbolizujacego tryumf chrześcijaństwa po 122 latach od budowy świątyni^[6].

Po raz pierwszy użyty w 1386 roku^[7]. Początkowo był używany na pieczęciach królewskich osobno, ponad główną tarczą. Pełnił funkcję herbu osobistego, ściśle związanego z osobą króla Polski. Po śmierci Władysława Jagiełły zaczął on stawać się symbolem dynastycznym. Za rządów Kazimierza Jagiellończyka nabrał ostatecznie charakterystycznego kształtu – wszystkie belki krzyża stały się prostopadle zakończonymi, a belki poprzeczne stały się równej długości i rozmieszczonymi symetrycznie na belce pionowej. Od czasu rządów Aleksandra Jagiellończyka krzyż jagielloński stracił swoje znaczenie i został wpisany w wieniec herbów ziemskich, tracąc swoją rodową specyfikę^[1].

Krzyż jagielloński stał się częścią herbu Pogoń – przedstawiony na herbie rycerz trzyma w lewej ręce tarczę z krzyżem jagiellońskim.

Na Litwie krzyż jagielloński silniej niż z dynastią Jagiellonów połączony jest z herbem Pogoń, dlatego też nazywany jest krzyżem pogoni. Jest jednym z symboli państwa litewskiego, a jego wygląd jest ściśle określony w ustawie^[8].

Krzyż znajdował się na logo Związku Strzelców Litewskich (a w związku z tym znajdował się również na Medalu Gwiazdy Strzelców) oraz na fladze Litewskiego Związku Narodowców Antanasa Smetony. W latach 40. i 50. należał do symboli litewskiej partyzantki antykomunistycznej, potem stał się jednym z symboli oporu Litwinów wobec ZSRR^[8]. Jest główną częścią Orderu Krzyża Pogoni i stanowi znak rozpoznawczy Litewskich Sił Powietrznych^[9].

W Polsce krzyż jagielloński pojawia się m.in. w herbie gminy Zbuczyn, Miedźno i Leżajsk. Znajduje się również na logo partii Prawica Rzeczypospolitej^[10].