Oktawka

Oktawka
Ilustracja
Klasyfikacja naukowa

321.322-71
Chordofon złożony

Klasyfikacja praktyczna

instrument smyczkowy

Oktawka – staropolski, ludowy instrument muzyczny z rodziny skrzypiec. Również nazwa innych instrumentów w wysokim stroju (np. szpinetu).

Budowa

Oktawka jest ludowymi, prymitywnymi skrzypcami z podłużnym, owalnym pudłem rezonansowym bez talii[1] i bez boczków. Pudło przykryte jest płytą rezonansową[2]. Korpus razem z krótką szyjką rzeźbione są z jednego kawałka drewna[3]. Ma cztery struny strojone w kwintach, które podczas gry przeciąga się prymitywnym, łukowatym smyczkiem[1]. W związku z tym, że nazwa „oktawka”, jako określenie gwarowe, bywa też stosowana na określenie współczesnych rekonstrukcji małych ludowych skrzypiec z rodzaju mazanek, budowa tego rodzaju instrumentów jest do nich analogiczna[4].

Terminem „oktawka” określa się również wysoko strojone warianty instrumentów muzycznych, np. szpinet, który jest wariantem klawesynu[3].

Historia

Muzykolodzy przypuszczają, że oktawka może być jednym z prawzorów skrzypiec[1]. Polski instrumentolog Włodzimierz Kamiński pisał, że instrument typu oktawki mógł w XIV wieku wchodzić w skład kapeli dworskiej królowej Aldony. W opisie zespołu występuje pod nazwą fialis, którą Kamiński, za Chybińskim, interpretuje jako pierwotne skrzypce znane w średniowiecznej Europie pod nazwą fidel, które na terenach Polski, w kręgach ludowych utrwaliły się pod nazwą oktawka[5]. Polski muzykolog Józef Reiss, analizując pierwotne instrumentarium smyczkowe na terenie Polski, zestawił góralską oktawkę z Beskidu Zachodniego z suką z Lubelszczyzny i „skrzypcami syrbskimi” z regionu Łużyc[6].

Wizerunek oktawki uwieczniony jest w Galerii Borghese na XVIII-wiecznym fresku Grajkowie polscy Tadeusz Kuntzego[7].

Według Kamińskiego i Encyklopedii muzyki oktawka używana była na Podhalu do końca XIX wieku[3][8], ale Polski kolekcjoner instrumentów muzycznych Zdzisław Szulc relacjonował w 1953, że nadal buduje się ją w polskich wsiach[2]. Współcześnie, oktawki wykonywane są przez niektóre warsztaty lutnicze[9].

Przypisy

  1. 1 2 3 Śledziński 1981 ↓, s. 704.
  2. 1 2 Szulc 1953 ↓, s. 25.
  3. 1 2 3 Chodkowski 2006 ↓, s. 627.
  4. ↑ Oktawka, [w:] Polskie ludowe instrumenty muzyczne [online], NIMiT [dostęp 2025-02-22] [zarchiwizowane z adresu 2024-09-19].
  5. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 57.
  6. ↑ Reiss 1955 ↓, s. 87.
  7. ↑ Szulc 1953 ↓, s. 19, 26.
  8. ↑ Kamiński 1971 ↓, s. 75.
  9. ↑ Zbigniew Butryn, Instrumenty [online], Pracownia Instrumentów Ludowych w Janowie Lubelskim [dostęp 2025-02-22].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.