Pałac Biskupi we Włocławku

Pałac Biskupi we Włocławku
Zabytek: nr rej. A/736 z 19.05.1987
Ilustracja
Pałac Biskupi we Włocławku
Państwo

 Polska

Województwo

 kujawsko-pomorskie

Miejscowość

Włocławek

Adres

Gdańska 2/4, 87-800 Włocławek

Typ budynku

pałac

Styl architektoniczny

klasycyzm

Ważniejsze przebudowy

1861

Zniszczono

1920

Odbudowano

1925

Położenie na mapie Włocławka
Mapa konturowa Włocławka, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pałac Biskupi we Włocławku”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, blisko centrum u góry znajduje się punkt z opisem „Pałac Biskupi we Włocławku”
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego
Mapa konturowa województwa kujawsko-pomorskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Pałac Biskupi we Włocławku”
Ziemia52°39′46″N 19°04′03″E/52,662778 19,067500

Pałac Biskupi we Włocławku – klasycystyczny pałac będący miejscem zamieszkania biskupów włocławskich oraz siedzibą kurii diecezjalnej. Zlokalizowany jest przy ujściu Zgłowiączki do Wisły, przy bulwarach im. marszałka Józefa Piłsudskiego.

Gród

W widłach ujścia Zgłowiączki do Wisły znajdowała się od IX wieku nieobronna osada wczesnośredniowieczna, w której mieszkańcy zajmowali się obróbką brązu, wytopem żelaza, hodowlą, rolnictwem, myślistwem i rybołówstwem[1]. Około połowy X wieku osada została spalona[1]. W okresie panowania Bolesława Chrobrego we Włocławku istniał ważny gród, który obok Poznania i Gniezna, dostarczał królowi znaczną liczbę wojowników (wg kronikarza Galla Anonima „z grodu Władysławia 800 pancernych i 2000 tarczowników, ci wszyscy waleczni i wprawieni w rzemiośle wojennym występowali [do boju] za czasów Bolesława”)[2][3]. Nie jest znane miejsce, w którym znajdował się gród Chrobrego, ale przypuszczalnie znajdował się po prawej stronie Wisły w Zarzeczewie, gdzie odnaleziono duży gród z podgrodziem i osadami, funkcjonujący od XI do XIII wieku[4][5].

Nieistniejący cmentarz wojenny przy ul. Wienieckiej

W miejscu, w którym wznosi się obecnie Pałac Biskupi istniał gród, który chroniły wały o konstrukcji skrzyniowej i fosa sięgająca głębokości 5 metrów, ale sam obiekt był stosunkowo niewielki, ponieważ jego promień miał jedynie około 26-30 metrów[6]. Trwający w pierwszej połowie XIII wieku konflikt księcia Kazimierza I kujawskiego z biskupami sprawił, że Włocławek stopniowo tracił rolę centrum polityczno-administracyjnego[7]. W konsekwencji książę Kazimierz I kujawski po 1266 roku przeniósł siedzibę kasztelanii z Włocławka do Brześcia Kujawskiego[8]. W tym samym roku książę przekazał na stałe biskupom gród we Włocławku. Osada i ówczesna katedra romańska zostały zniszczone w Wielkanoc 23 kwietnia 1329 roku przez Krzyżaków z powodu konfliktu między Zakonem a biskupem Maciejem Pałuką z Gołańczy o dziesięcinę snopową na terenie Pomorza[8][9].

Zamek biskupi

Zamek we Włocławku na rysunku Abrahama Boota, wykonany pomiędzy 1627 a 1628 rokiem.

W miejscu zniszczonego w 1329 roku grodu biskup kujawski Maciej Pałuka z Gołańczy polecił zbudować zamek obronny, który był następnie rozbudowywany przez jego następcę i krewnego biskupa Zbyluta Pałukę z Wąsosza[7]. Zamek zbudowany przypuszczalnie w latach 1330-1339[10] był otoczony murem i wjeżdżało się do niego od strony zachodniej po moście nad rzeką Zgłowiączką. Zamek rozbudowano w drugiej połowie XIV wieku. W 1373 roku zamek zdobyły i na krótki okres utrzymały oddziały księcia Władysława Białego.

W czasach biskupa Stanisława Karnkowskiego (1567 – 1581) zamek rozbudowano oraz urządzono nowy wyjazd po przeciwnej stronie niż poprzednio, od wschodu tj. od strony miasta[7]. Pierwotny most był położony zbyt nisko i często był zalewany przez wodę, dlatego biskup Stanisław Karnkowski zbudował nowy wyższy most oparty o kamienne filary[11]. Most prowadził przez dwie bramy, pierwszą drewnianą oraz drugą dwupiętrową murowaną z mostem zwodzonym. Biskup Karnkowski polecił też zbudować dwupiętrowy Dom Duży z ryzalitem wieżowym od wschodu oraz wystawić w jednym z narożników wieżę zwieńczoną hełmem[12]. Od strony Wisły powstał piętrowy budynek[10]. Przy każdej z bram stał jednopiętrowy budynek, w którym mieściły się m.in. izby gospodarcze i mieszkanie odźwiernego. Przy bramach były też mniejsze furty[11]. Inwentarze z lat 1582 i 1604 podają, że zamek posiadał drewniane umeblowanie; piece kaflowe, w tym część malowana na zielono; okna zabezpieczane kratami, niektóre szklane lub z błony z ołowiu[11].

Na lewym brzegu Zgłowiączki, naprzeciw zamku znajdowały się budynki gospodarcze takie jak: piekarnia, spichlerz i browar[11] oraz ogród pałacowy. Biskupi włocławscy przebywali jednak na zamku rzadko, ich główną rezydencją był pałac w Wolborzu[6].

Ulica Zamcza we Włocławku w przeszłości była dłuższa niż obecnie i prowadziła do zamku włocławskiego. Również z dawnym zamkiem wiąże się nazwa dawnej wsi i przedmieścia, a obecnie dzielnicy Włocławka - Zazamcze, czyli tereny leżące za zamkiem. Na Zazamczu mieściły się też niektóre z zabudowań zarządzanych przez włodarzy zamku, tj, stajnie i spichlerze. Było to możliwe, bo przedmieście było połączone z zamkiem drewnianym mostem[11]. W 1707 z inicjatywy biskupa Konstantego Felicjana Szaniawskiego "połowę zamku na nowo odbudowano, drugą połowę naprawiono"[10]. W latach 1720-1738 na polecenie biskupa Krzysztofa Antoniego Szembeka naprawiono mur obwodowy oraz dwie baszty, a dodatkowo podwyższono część zamku od strony Wisły o piętro oraz wyposażono na nowo wnętrza[11]. Inwentarze z lat 1720 i 1751 informują, że Pałac nadal był otoczony murem z dwiema niewysokimi basztami krytymi dachówką[13]. Wciąż istniał drewniany most na kamiennych filarach prowadzący do zamku. W tym czasie istniała jeszcze wewnętrzna murowana brama. We wnętrzach odnotowano okna szklane lub z błony z ołowiu, malowane piece kaflowe, a także murowane kominy. Pałac posiadał wówczas własny skarbiec. Wokół Pałacu wciąż były m.in. browar, spichlerze i stajnie. W jednej z baszt istniały dwa pomieszczenia więzienne, dolne i górne. Dziedziniec był w całości wybrukowany kamieniami[13]. Około 1750 roku zamek był opisywany jako zrujnowany, w związku z czym podjęto decyzję o jego przebudowie i przekształceniu w barokowy pałac dla biskupa. W rezultacie podjętych prac w latach 60. XVIII wieku zamek był już przebudowany na barakowy pałac o kształcie bliskim do obecnego. Ostatnie pozostałości zamku zostały usunięte podczas modernizacji budynków w 1861 roku[10].

Pałac biskupi

Pałac w 1787 roku

Po 1762 roku biskup Antoni Kazimierz Ostrowski dokonał gruntownej przebudowy i przekształcenia zamku w wygodny pałac[11]. W konsekwencji na miejscu zamku wybudowano barokowy pałac – siedzibę biskupów kujawskich. Relikty dawnego zamku są przypuszczalnie wbudowane w obecnie istniejący budynek[14]. W okresie wojen napoleońskich pałac został przejęty przez władze świeckie. W 1812 roku urządzono w nim szpital dla rannych żołnierzy francuskich[15]. W styczniu 1818 roku biskup Franciszek Malczewski przekazał pałac na szkołę pijarów przeniesioną z Radziejowa, którą uruchomiono w 1821 roku[16]. W 1832 roku szkołę pijarów zamieniono na szkołę świecką[16]. Od 1846 roku w pałacu mieściła się Włocławska Szkoła Realna (potem Gimnazjum Realne). W 1858 roku biskupi przejęli wschodnią część pałacu[17]. W 1861 roku dokonano przebudowy pałacu biskupiego i przypuszczalnie wtedy usunięto ostatnie elementy będące pozostałością zamku, tj. mur obronny. Powstał wtedy fronton z klasycystycznym portykiem od strony mostu oraz ogród wokół pałacu[11]. W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku pałac był kilkukrotnie remontowany, m.in. w latach: 1886. W 1894 r. do pałacu od wschodu dobudowano wg projektu Antoniego Olszakowskiego budynek konsystorza. W latach 1916–1920 w lewym skrzydle pałacu miała siedzibę szkoła im. ks. Jana Długosza.

Podczas wojny polsko-bolszewickiej pałac został ostrzelany przez wojska bolszewickie w dniu 17 sierpnia 1920 roku co doprowadziło do pożaru i poważnego zniszczenia budynku[18].

Wypalony pałac został odbudowany w latach 1923-1924 wg projektu architekta Józefa Seredyńskiego, a następnie architekta Adolfa Buraczewskiego[17]. Podczas prac rozebrano ruinę budynku konsystorza z 1894 roku. Poświęcenie pałacu po odbudowie odbyło się 28 grudnia 1924 roku[19]. Podczas odbudowy zmieniono wygląd frontu od strony Wisły wprowadzając w miejsce barokowego wysuniętego środkowego ryzalitu nowy portyk z trójkątnym tympanonem.

Pałac Biskupi został wpisany do rejestru zabytków 25 listopada 1985 roku. Wraz z Pałacem do rejestru został wpisany pawilon ogrodowy z przełomu XIX i XX wieku oraz ogrodzenie z bramą wzniesione w 1925 roku[20].

Podczas badań archeologicznych w latach 1989-1993 odkryto fragmenty muru obronnego i nikłe relikty murów wieży[10].

Galeria

Bibliografia

  • L. Wojda, Zamek we Włocławku na tle średniowiecznego miasta, [w:] Stolica i region. Włocławek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i ziemi dobrzyńskiej. Materiały z sesji naukowej (9 – 10 maja 1994 roku), red. O. Krut-Horonziak, Leszek Kajzer, Włocławek 1995, s. 129.
  • L. Kajzer, Zamki i społeczeństwo, s. 146.
  • Informator archeologiczny - rok badań 1988, s. 141-142.
  • A. Mietz, M. Pawlak, M. Szczotkowska-Topič, Gimnazjum i Liceum im. ks. Jana Długosza we Włocławku 1916-1949, Bydgoszcz, 1995.

Przypisy

  1. 1 2 Krut-Horonziak O., Wczesnośredniowieczny Włocławek, [w:] Tomasz Janiak, Dariusz Stryniak, Muzeum Początków Państwa Polskiego (Gniezno) (red.), Civitates Principales: wybrane ośrodki władzy w Polsce wczesnośredniowiecznej: katalog wystawy [zorganizowanej w dniach 25 kwietnia - 2 października 1998 r. przez Muzeum Początków Państwa Polskiego w Gnieźnie, Gniezno: MPPP, 1998, s. 108, ISBN 978-83-906800-2-6 [dostęp 2025-02-17].
  2. ↑ Gall Anonim, Kronika Polska, Tom I, tłum. R. Grodecki, Wrocław 1975, s. 8.
  3. ↑ Adam Kosecki, Miasta kujawskie w średniowieczu: lokacje, ustrój i samorząd miejski, Wyd. 1, Kraków: Avalon, 2018, ISBN 978-83-7730-385-6 [dostęp 2025-02-02].
  4. ↑ Chudziak W., Archeologia wczesnego średniowiecza, [w:] Andrzej Radzimiński (red.), Dzieje regionu kujawsko-pomorskiego, Toruń: Towarzystwo Naukowe Organizacji i Kierownictwa "Dom Organizatora" : Województwo Kujawsko-Pomorskie, 2017, s. 138-140, ISBN 978-83-7285-808-5 [dostęp 2025-02-17].
  5. ↑ We Włocławku znaleziono fundamenty romańskiej katedry? [online], Archeowieści, 5 listopada 2009 [dostęp 2025-02-17].
  6. 1 2 Leszek Wojda, Zamek we Włocławku na tle średniowiecznego miasta, [w:] Stolica i region. Włocławek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i ziemi dobrzyńskiej. Materiały z sesji naukowej (9 – 10 maja 1994 roku), red. Olga Krut-Horonziak, Leszek Kajzer, Włocławek 1995, s. 123-129.
  7. 1 2 3 Roman Czaja i inni, Włocławek: Kujawy. Sertia: Atlas Historyczny Miast Polskich, t. II, Toruń: Wydawnictwo naukowe uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2016, s. 9-36, ISBN 978-83-231-3551-7 [dostęp 2025-02-12].
  8. 1 2 Adam Kosecki, Miasta kujawskie w średniowieczu: lokacje, ustrój i samorząd miejski, Wyd. 1, Kraków: Avalon, 2018, ISBN 978-83-7730-385-6 [dostęp 2025-02-02]..
  9. ↑ Marian Biskup, Wojny Polski z Zakonem Krzyżackim: 1308-1521, Oświęcim: Napoleon V, 2014, s. 29, ISBN 978-83-7889-296-0 [dostęp 2025-02-12].
  10. 1 2 3 4 5 Adam Wagner, Murowane budowle obronne w Polsce X-XVII w, Warszawa: Bellona, 2019, ISBN 978-83-11-13322-8, OCLC 1145335796 [dostęp 2025-02-12].
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 Włocławek [online], historiawloclawka.pl/ [dostęp 2018-04-19].
  12. ↑ Włocławek [online], zamki.pl/ [dostęp 2018-04-11].
  13. 1 2 9. Ważniejsze budowle [online], historiawloclawka.pl [dostęp 2025-02-14].
  14. ↑ Włocławek - Pałac Biskupów Kujawskich [online], polskiezabytki.pl/ [dostęp 2017-11-09].
  15. ↑ Pałac Biskupi (Włocławek) [online], wikimapia.org [dostęp 2017-11-09].
  16. 1 2 Stanisław (1836-1919) Chodyński, Szkoły oo. Pijarów w Radziejowie i w Włoclawku, Drukarnia Dyecezalna, 1911, s. 26-27, 33 [dostęp 2025-02-17].
  17. 1 2 Sławomir A. Kamiński, Wokół problematyki rekonstrukcji konserwatorskiej – wybrane wnętrza reprezentacyjne dawnego Włocławka i Aleksandrowa Kujawskiego – dzieje i konserwacja, s. 213, ISBN 978-83-63921-97-2.
  18. ↑ Miasto ostrzelane, Pałac Biskupi spalony! Tak bolszewicy próbowali zdobyć Włocławek [online], ddwloclawek.pl [dostęp 2025-02-13].
  19. ↑ Kronika Dyecezji Kujawsko-Kaliskiej, pod red. ks. R. Filipskiego, 1924, s. 470–471.
  20. ↑ Wykaz obiektów zabytkowych wpisanych do gminnej ewidencji zabytków [online], archiwum.bip.um.wlocl.pl [dostęp 2017-11-09].

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.