Plac Kazimierza Wielkiego w Będzinie

Plac Kazimierza Wielkiego
Stary Rynek
Śródmieście
Ilustracja
Dawna wschodnia pierzeja Starego Rynku (2012)
Państwo

 Polska

Województwo

 śląskie

Miejscowość

Będzin

Powierzchnia

około 4000 m²

Poprzednie nazwy

Stary Rynek, plac Aleksandra, plac Prezydenta Ignacego Mościckiego, plac Wolności (w PRL-u)[1], Alter Ring[2]

Położenie na mapie Będzina
Mapa konturowa Będzina, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Plac Kazimierza Wielkiego”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Plac Kazimierza Wielkiego”
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa konturowa województwa śląskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Plac Kazimierza Wielkiego”
Położenie na mapie powiatu będzińskiego
Mapa konturowa powiatu będzińskiego, na dole nieco na lewo znajduje się punkt z opisem „Plac Kazimierza Wielkiego”
Ziemia50°19′32,1″N 19°07′46,8″E/50,325583 19,129667

Plac Kazimierza Wielkiego (Stary Rynek[3]) – plac w Starym Mieście w Będzinie, w dzielnicy Śródmieście, dawny rynek.

Historia

Handel w Będzinie prowadzono co najmniej od XI wieku, sprzedawano głównie zagraniczne dobra luksusowe[4]. Rynek został wytyczony w średniowieczu, przed lokacją miasta[5] w 1358 roku[2]. Podczas badań ratunkowych w 1977 roku stwierdzono cztery poziomy użytkowania Rynku, z czego najstarszy pochodzi z X–XI wieku[3]. Był to centralny plac miasta, wykorzystywany jako plac targowy[6]. W części południowo-zachodniej miasta znajdował się drugi plac targowy – Rynek Rybny[6][7] (w dokumentach notowany jest Różany Rynek, który leżał być może w rejonie dzisiejszego Rynku Rybnego[8]; lokalna ludność trudniła się rybołówstwem, gdyż poziom Czarnej Przemszy był wyższy, a sama rzeka miała inny przebieg niż współcześnie[9]; dziś po Targu Rybnym pozostała tylko nazwa ulicy[9]). Oba te rynki nie zostały wyznaczone w dokumencie lokacyjnym, co może wskazywać na posiadanie przez osadę ius forensis[6] (prawa do organizowania jarmarku). Poza murami miejskimi handlowano na Nowym Rynku, dziś placu 3 Maja, oraz na południu miasta odbywał się targ szewski[9].

Miasto otrzymało pierwszy przywilej targowy w 1576 roku, wyznaczający sobotę jako dzień targowy[10]. Targi odbywały się w 1589 roku w środy[10]. Środa została wybrana z uwagi na konieczność dojazdu kupców do Krakowa na targ w sobotę[10]. W XV wieku organizowano pięć targów rocznych, a w drugiej połowie XVII wieku sześć[10]: w święto Trójcy Świętej, w pierwszą niedzielę po święcie Matki Boskiej Zielnej (15 sierpnia), w pierwszą niedzielę po wspomnieniu św. Michała, w dzień wspomnienia św. Tomasza i w śródpoście[10]. Król August III Sas odnowił przywileje targowe w 1750 roku, wyznaczając sześć dat: w niedzielę po Nowym Roku, w niedzielę po pierwszym poście, w dzień wspomnienia św. Wojciecha, w pierwszą niedzielę po dniu wspomnienia św. Antoniego, w pierwszą niedzielę po święcie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny oraz w dzień wspomnienia św. Marcina[10]. Ukaz carski z 1894 roku podtrzymał przywilej sześciu jarmarków w środy[10]: w środę po święcie Trzech Króli, po dniu wspomnienia św. Wojciecha, po dniu wspomnienia św. Piotra i Pawła, po święcie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny oraz po uroczystości Wszystkich Świętych[9]. Ustalono cotygodniowy targ w środy w 1918 roku na Starym Rynku i na halowym targowisku przy ul. Modrzejowskiej[11].

Kamienice pierzei północnej zostały zburzone podczas niemieckiej okupacji[12] (Niemcy podczas okupacji zrujnowali zabudowę miasta, zdewastowali 615 budynków, z czego 138 zostało całkowicie zniszczonych, a podczas samych działań wojennych w styczniu 1945 roku nie doszło do dużych zniszczeń zabudowy[13]). 27 lipca 1945 roku, na V sesji rady miasta, zmieniono nazwę rynku z pl. Mościckiego na pl. Wolności[13].

Na potrzeby budowy trasy szybkiego ruchu prowadzącej do Huty Katowice w Dąbrowie Górniczej w latach 70. XX wieku rozebrano ostatecznie wszystkie budynki przy północnej pierzei rynku[2]. Przebudowa ta doprowadziła do przerwania tradycji handlowych na Starym Rynku[9]. W świadomości mieszkańców nie jest to już miejsce centralne, za takie uważa się ul. Stanisława Małachowskiego i jej otoczenie[9].

Dzisiejsza nazwa placu obowiązuje od 1977 roku[2].

Architektura

Rynek był położony w centrum owalnego założenia miejskiego[7]; czworoboczny[14], lekko przesunięty w kierunku północnym. Pierwotny rynek rozciągał się jeszcze dalej na północ, w rejonie dzisiejszej drogi szybkiego ruchu – alei Hugona Kołłątaja[8]. Z narożników placu wychodziły po dwie ulice[7]. Wzdłuż północnej pierzei przebiegała ulica prowadząca od wschodu do Bramy Krakowskiej[2]. Ulica wychodząca z południowej pierzei rynku prowadziła do Bramy Bytomskiej na zachodzie[2]. Ulica Krakowska (dzisiejsza Kołłątaja) dochodziła do północno-wschodniego narożnika rynku, a z drugiej wychodziła ulica Bytomska[15]. Obie te ulice były częścią drogi prowadzącej z Korony na Śląsk[8].

Zabudowa wokół rynku była murowana, w przeciwieństwie do pozostałych drewnianych budynków w Będzinie[2] (w 1823 roku w Będzinie stały trzy budynki murowane i 256 drewnianych; możliwe, że więcej budynków murowanych istniało w średniowieczu[3]). Najstarsza zabudowa mieszkalna Będzina była skoncentrowana wokół rynku[14]. W południowo-zachodnim rejonie rynku prawdopodobnie znajdował się ratusz[2]; stał co najmniej do 1823 roku i był prawdopodobnie murowany[8]. Relikty ratusza, zdaniem Włodzimierza Błaszczyka, były widoczne w wykopie pod drogę Katowice–Huta Katowice[3]. W obrębie zachodniej pierzei znajdował się dom wójtowski, nazywany w drugiej połowie XVIII wieku domem wjezdnym[16]. Płyta rynku była wyłożona brukiem od XV wieku[2].

Siedem kamienic przy placu (numery: 5, 10, 11, 15, 27–29) zostało wpisanych do gminnej ewidencji zabytków[17]; kamienica pod numerem 27 to pustostan[17].

Galeria

Przypisy

  1. ↑ Błaszczyk 1982 ↓, s. 866.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Muzeum Zagłębia w Będzinie, Był niegdyś wspaniały Rynek w Będzinie, pozostał po nim skromny Plac Kazimierza Wielkiego [online], Będzin Naszemiasto, 18 lipca 2011 [dostęp 2024-11-21] (pol.).
  3. 1 2 3 4 Błaszczyk 1982 ↓, s. 700.
  4. ↑ Zuzańska-Żyśko 2010 ↓, s. 28.
  5. ↑ Szyndler 1966 ↓, s. 4–5.
  6. 1 2 3 Błaszczyk 1982 ↓, s. 702.
  7. 1 2 3 Izabela Rejduch-Samkowa, Jan Samek (red.), Powiat będziński i miasta wydzielone Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec, Ewa Dwornik-Gutowska, Maciej Gutowski, Warszawa–Katowice: Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk. Dział Inwentaryzacji Zabytków; Wojewódzki Konserwator Zabytków, 1961 (Katalog zabytków sztuki w Polsce. Województwo katowickie Zeszyt 1), s. 1.
  8. 1 2 3 4 Nabiałek 2008 ↓, s. 191.
  9. 1 2 3 4 5 6 Zuzańska-Żyśko 2010 ↓, s. 30.
  10. 1 2 3 4 5 6 7 Zuzańska-Żyśko 2010 ↓, s. 29.
  11. ↑ Zuzańska-Żyśko 2010 ↓, s. 31.
  12. ↑ Błaszczyk 1982 ↓, s. 742.
  13. 1 2 Kazimierz Miroszewski, Będzin w powojennej Polsce. Życie społeczno-polityczne (1945-1989), [w:] Anna Glimos-Nadgórska, Maria Zofia Pulinowa, Jerzy Sperka (red.), Będzin 1358-2008: praca zbiorowa. T. 2: Dzieje okolic Będzina w XVI-XVIII, Będzin: Muzeum Zagłębia, 2008, s. 283, ISBN 978-83-922000-3-9.
  14. 1 2 Szyndler 1966 ↓, s. 11.
  15. ↑ Nabiałek 2008 ↓, s. 190.
  16. ↑ Nabiałek 2008 ↓, s. 192.
  17. 1 2 Gminna ewidencja zabytków dla miasta Będzina. Budynki [online].

Bibliografia

  • Włodzimierz Błaszczyk, Będzin przez wieki: dzieje miasta i jego rozwoju urbanistyczno-przestrzennego od średniowiecza do połowy XX w. na podłożu osadnictwa w starożytności i wczesnym średniowieczu, Poznań: PTTK, 1982, ISBN 978-83-00-00522-2.
  • Karol Nabiałek, Dzieje okolic Będzina w XVI-XVIII w., [w:] Anna Glimos-Nadgórska, Maria Zofia Pulinowa, Jerzy Sperka (red.), Będzin 1358-2008: praca zbiorowa. T. 3: Od rozbiorów do współczesności, Będzin: Muzeum Zagłębia, 2008, ISBN 978-83-922000-3-1.
  • Bartłomiej Szyndler, Będzin: informator krajoznawczy, Będzin: Nakł. Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego. Oddział w Będzinie, 1966.
  • Elżbieta Zuzańska-Żyśko, Targowisko miejskie w Będzinie: historia i współczesność, Prace Wydziału Nauk o Ziemi Uniwersytetu Śląskiego, Sosnowiec : Gliwice: Wydział Nauk o Ziemi. Uniwersytet Śląski ; Pracownia Komputerowa Jacka Skalmierskiego, 2010, ISBN 978-83-61644-16-3.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.