Roksolania (poemat)
 Strona tytułowa pierwszego wydania z 1584 roku | |
| Autor | |
|---|---|
| Typ utworu | |
| Wydanie oryginalne | |
| Miejsce wydania | |
| Język | |
| Data wydania |
1584 |
| Wydawca | |
| Pierwsze wydanie polskie | |
| Data wydania polskiego |
1851 |
| Wydawca | |
| Przekład | |
Roksolania, czyli Ziemie Czerwonej Rusi (łac. Roxolania[1]) – poemat Sebastiana Fabiana Klonowica napisany po łacinie, wydany drukiem w 1584 roku, stanowi apologię południowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów ze szczególnym uwzględnieniem Lublina, a także zawiera m.in. opisy przyrodnicze i etnograficzne.
Historia
Klonowic był Polakiem i większość dorosłego życia spędził w Lublinie, który wówczas leżał na etnicznym pograniczu polsko-litewskim[1]. Poemat powstał po osiedleniu się w Lublinie, poeta pragnął go dedykować senatowi miasta Lwowa[2][1]. Utwór powstawał partiami i musiał być tworzony przez długi czas, o czym świadczy jego niesymetryczna konstrukcja[3]. Fragmenty poematu były gotowe w 1578 roku, a część z opisem ruskich kolas znalazła się w kronice Sarmatiae Europeae descriptio Alessandra Guagniniego, którą wydano w 1579 roku[4].
Dzieło wydano drukiem w pierwszej połowie 1584 roku w krakowskiej oficynie Andrzeja Piotrkowczyka[4]. Poemat przetłumaczył na język polski Władysław Syrokomla pod tytułem Ziemie Czerwonej Rusi[4] (wydane nakładem i drukiem Zawadzkiego w 1851 roku[5]) i głównie dzięki niemu dzieło stało się bardziej znane, jednak przekład Syrokomli jedenastozgłoskowcem jest bardziej parafrazą w duchu romantycznym (brakuje 133 wierszy z oryginału)[6].
Polski przekład Mieczysława Mejora wydany w 1996 roku[1] ma charakter niepoetycki[6]; został wydany nakładem Polskiej Akademii Nauk[7].
Budowa i treść
Utwór został napisany po łacinie[1] dystychem elegijnym i zawiera liczne zapożyczenia i cytaty ze starożytnych pisarzy[6]. Za motto posłużył cytat z Wergiliusza: Jeśli opiewamy lasy, lasy są godne konsula[8].
Poemat jest niejednolity i niekonsekwentny pod względem budowy[9]. Konstrukcja poematu jest oparta na opisie wędrówki, podobnie jak w poemacie Flis[3]. Poeta prowadzi orszak Pieryd w towarzystwie Pana, Satyrów i Hamadriad do Lublina[3]. Muzy w apostrofie skierowanej do Klio zostają zachęcone przez poetę do wiary w korzystne dla siebie warunki w Rzeczypospolitej[3]. Na początku poematu pojawia się postać siostry Gigantów, Obmowy, która uważa, że w Polsce ziemie są nieurodzajne, a klimat niesprzyjający[10].
Muzy wędrują przez lasy, a czytelnik z opisów przyrodniczych i etnograficznych poznaje m.in. tajniki suszenia drewna, budowy radła, wytwarzania bryndzy, poznaje dziecięce zabawy[10], a także obrzędy chrztu, pogrzebu, czy magię miłosną[11]. Wybrane fragmenty można uznać za pierwsze w polskiej literaturze notatki etnograficzne[10].
Następnie poeta opisuje Lublin i własnego pomysłu mit o dwóch Bachusach, jednym od wina, a drugim – od piwa[11]. Mieszkańcy Rusi zostają zganieni za skłonność do pijaństwa, a zwłaszcza do nadmiernego picia wódki[11] (fragment w polskim przekładzie trafił do zbioru Worek Judaszów[11]). Po napomnieniach następuje anegdota o chłopie i niedźwiedziu, który wyciągnął tegoż wieśniaka z głębokiej barci[11], a po niej katalog miast, który otwiera pochwała Lwowa[8], pojawia się także wzmianka o powstającym wówczas Zamościu[8]. Inne wymienione miasta to: Bełz, Busk, Chełm, Drohobycz, Horodło, Kamieniec, Kijów, Krasnystaw, Łuck, Przemyśl, Sokal[1] – wcześniej te rejony pozostawały nieznane w świadomości Europejczyków[10].
Utwór stanowi apologię Sarmacji (tj. Podola, Rusi Czerwonej, Ukrainy, Wołynia[12], zob. Roksolania) jako przyjaznej muzom krainy mlekiem i miodem płynącej[1], którą opiekuje się Apollo[3], dzieło wykazuje także tendencje etnograficzne i zawiera apoteozy króla Stefana Batorego i jego współpracownika, Jana Zamoyskiego[6]. Ma także charakter poematu dydaktycznego[5].
Przypisy
- 1 2 3 4 5 6 7 Serhii Plokhy, The Origins of the Slavic Nations: Premodern Identities in Russia, Ukraine, and Belarus, Cambridge University Press, 7 września 2006, s. 176, ISBN 978-1-139-45892-4 (ang.).
- ↑ Danuta Bieńkowska, Żywot szcześliwy Sebastiana Klonowica, Wydawnictwo Lubelskie, 1965, s. 54 [dostęp 2025-01-28].
- 1 2 3 4 5 Mejor 1996 ↓, s. 8.
- 1 2 3 Mejor 1996 ↓, s. 7.
- 1 2 Varshavsʹki ukraïnoznavchi zapysky, Vydai︠u︡tʹ OO Vasylii︠a︡ny, 1998, s. 45, ISBN 978-83-903449-3-5 [dostęp 2025-01-28].
- 1 2 3 4 Mejor 1996 ↓, s. 13.
- ↑ Michael Ostling, Between the Devil and the Host: Imagining Witchcraft in Early Modern Poland, OUP Oxford, 3 listopada 2011, s. 19, ISBN 978-0-19-958790-2 (ang.).
- 1 2 3 Mejor 1996 ↓, s. 11.
- ↑ Mejor 1996 ↓, s. 12.
- 1 2 3 4 Mejor 1996 ↓, s. 9.
- 1 2 3 4 5 Mejor 1996 ↓, s. 10.
- ↑ Roczniki humanistyczne, t. 46, 1999, s. 151 [dostęp 2025-01-28].
Bibliografia
- Mieczysław Mejor, Wprowadzenie do lektury, [w:] Roxolania = Roksolania, czyli Ziemie Czerwonej Rusi, Wydawnictwo Instytutu Badań Literackich PAN: Stowarzyszenie „Pro Cultura Litteraria”, Warszawa (Biblioteka Pisarzy Staropolskich), ISBN 83-85605-80-0.