Ryczyn (grodzisko)

Ryczyn – dawny gród na Dolnym Śląsku, nad Odrą, znajduje się w odległości ok. 37 km na południowy wschód od Wrocławia, w podoławskich lasach^[1]. Ryczyn jest wymieniany w bulli papieskiej w 1093 roku oraz w Kronice Czechów Kosmasa z Pragi. Siedziba kasztelanii do 1297 roku. Nazwa grodziska ma pochodzenie słowiańskie i oznacza: „w pobliżu rzeki”, „w sąsiedztwie rzeki”.

Gród Ryczyn powstał pośrodku lasu. Otaczał go pierścieniowaty wał wysoki na 4–5 m, a szeroki na 8 m. Obwód grodziska wynosił ok. 600 m. Budowa grodu na bagnach musiała trwać dziesiątki lat i wymagała przygotowań mających zabezpieczyć gród przed podtopieniami. W tym celu układano drewniane bale, które następnie zasypywano ziemią tak by przekroczyć poziom zalewowy. Od strony Odry utworzono fosę o szerokości 5–10 metrów i wejście do grodziska. Według podań gród miał powstać jeszcze przed 1000 rokiem n.e. w celu ochrony miejscowej ludności wraz z całym żywym inwentarzem przed czeskimi i niemieckimi najazdami. Obronny charakter budowli poświadcza jej kształt oraz znajdowane na jej terenie liczne szczątki.

Około 60 m na zachód od głównego grodziska znajdowało się mniejsze stożkowate o powierzchni 143 m². Stanowiło ono wysuniętą w kierunku Odry wartownię, w której powstał tylko jeden budynek drewniany, zbudowany w celu stałej kontroli Odry i jej brzegów. Na lewym brzegu Odry, niedaleko wsi Lipki powstała też trzecia osada wchodząca w skład zespołu ryczyńskiego grodu. Pełniła ona funkcję strategiczną, zaopatrzeniową oraz gospodarczą, o czym świadczą ślady warsztatów metalurgicznych produkujących żelazo dla grodów ryczyńskich^[2].

W odległości około 120 m na północny wschód i na zachód od głównego grodu natrafiono na ślady trzech osad prawdopodobnie o charakterze wiejskim z okresu wczesnego średniowiecza. Z kolei w odległości około 90 metrów na południowy zachód od głównego grodziska znaleziono wczesnośredniowieczne cmentarzysko zawierające pochówki szkieletowe^[2]. Zewnętrzne cmentarzysko było użytkowane od X do początku XV wieku^[3]. W obrębie cmentarzyska odkryto kilkadziesiąt ludzkich szkieletów, z których wiele było kompletnych. Część szkieletów nosiła ślady ciosów zadanych ostrymi narzędziami, co wskazuje że były to ofiary najazdu Kazimierza Jagiellończyka z 1474 roku. Obok cmentarzyska znajdują się pozostałości kościoła z przełomu XIV i XV w. oraz ślady wcześniejszego, drewnianego^[4].

W 1958 roku na terenie obejmującym oba ryczyńskie grodziska utworzono rezerwat przyrody Grodzisko Ryczyńskie. Jest to rezerwat archeologiczno-leśny mający chronić pomnikowy drzewostan, stanowiący pozostałość po kompleksie lasów łęgowych^[5].

Gród ryczyński mógł być jednym z 15 grodów Ślężan, o których w połowie IX wieku wspomniał Geograf Bawarski. W latach 1000–1010 w okolicy mógł przebywać benedyktyński pustelnik Andrzej Świerad^[4].

W Ryczynie z polecenia Mieszka I powstał drugi na Śląsku kościół (po Smogorzowie), który po utworzeniu w 1000 roku na zjeździe gnieźnieńskim biskupstwa we Wrocławiu podlegał właśnie pod nie. Według niepewnej tradycji znanej z XIV-wiecznej „Kroniki książąt polskich” Piotra z Byczyny w latach 1032–1033 w czasie reakcji pogańskiej wygnany z Wrocławia nieznany z imienia biskup miał schronić się w Smogorzowie, a następne w Ryczynie. Kasztelania Recen (Ryczyn) była ważną twierdzą obronną w okolicy, o czym świadczyć ma również domniemana decyzja biskupów wrocławskich o przeniesieniu swej siedziby właśnie do Ryczyna w roku 1038, w obliczu zagrożenia w czasie najazdu księcia czeskiego Brzetysława I na Polskę. Tomasz Jurek uważa, że Ryczyn miał być tymczasową siedzibą biskupstwa (locus capitalis) w latach 1051–1075. W tym też roku dokonujący reorganizacji polskiego Kościoła Bolesław II Szczodry miał przenieść siedzibę diecezji śląskiej z powrotem do Wrocławia. Historyczni plebani z kościoła parafialnego w Ryczynie są poświadczeni od schyłku XIII w. Natomiast ostatnia wzmianka o bezimiennym plebanie Ryczyna pochodzi z 1454 roku^[6].

Jak donosi kronika Komasa z Pragi, około roku 1093 Ryczyn został zniszczony przez czeskiego księcia Brzetysława II, gdy ten najechał na Śląsk. Gród ryczyński został odbudowany i stał się wtedy jednym z najważniejszych polskich grodów obronnych Śląska. Gród skutecznie obronił się w roku 1103 przed wspólnym najazdem książąt czeskiego Borzywoja II i ołomunieckiego Świętopełka, oraz w roku 1109 przed najazdem króla niemieckiego Henryka V^[2].

Ryczyn jest wymieniany również w dwóch bullach papieskich z lat 1155 (jako Trecen) i 1245 (jako Rechen^[7]) dla biskupstwa wrocławskiego. Wskazują one na kasztelańską funkcję grodu ryczyńskiego. Pod koniec XIII w. Ryczyn jako kasztelania zaczął tracić na znaczeniu. Gród był siedzibą kasztelanii do roku 1297. Ostatnia wzmianka o grodzisku pochodzi z roku 1340, gdy gród został przekazany brzeskim dominikanom. W XV wieku Ryczyn znalazł się w geograficznym opisie Śląska autorstwa Jana Długosza oraz w dwóch opisach Hartmanna Schedela. W drugiej połowie XVI wieku Ryczyn jako mała osada wiejska znalazł się na mapie Śląska wykonanej przez Martina Helwiga. Od tego czasu nie ma już wzmianek dotyczących osadnictwa w tym rejonie. Gród i związane z nim cmentarzyska zarosły lasami, a Ryczyn stracił swoją pozycję na skutek rozwoju pobliskich miast – Oławy i Brzegu^[2]. Grodzisko wraz z kościołem zniszczyły w roku 1474 wojska Kazimierza Jagiellończyka, w trakcie jego wyprawy na Śląsk^[4].

W 1390 roku miały tu miejsce pierwsze w Polsce badania archeologiczne – na zlecenie księcia brzeskiego Ludwika I poszukiwano grobów biskupów wrocławskich. Nie zachowały się jednak wzmianki o wynikach tych poszukiwań. W roku 1779 badania zarządził hrabia Carmer, jednak nie odkrył śladów zabudowań. Dopiero w roku 1891 przy wytyczaniu nowej ścieżki leśnej natrafiono na resztki wałów oraz prawdopodobnie fundamentów kościoła. Znaleziono też znaczną ilość ludzkich kości, prawdopodobnie w miejscu cmentarza. W latach 1958, 1959 i 1962 wykopaliska prowadził Janusz Kramarek z Muzeum Archeologicznego we Wrocławiu. Badania te umożliwiły poznanie konstrukcji wału otaczającego grodzisko oraz uściśliły położenie osad przygrodowych i zewnętrznego cmentarzyska^[4].

W toku badań archeologicznych znaleziono dużą ilość ceramiki wczesnośredniowiecznej, kości zwierzęce, przedmioty metalowe (głównie broń w postaci toporów, noży i grotów czy też liczne gwoździe), przedmioty kamienne, kościane i gliniane. Świadczą one o działalności lokalnych warsztatów metalurgicznych^[2]. Dziś w obrębie grodziska zachowały się wały i majdan. Pracujący w Ryczynie w 2004 roku zespół archeologów z Instytutu Archeologii i Etnologii PAN – oddział we Wrocławiu oraz z Zakładu Archeologii Instytutu Historii Uniwersytetu Opolskiego odnalazł siedem kurhanów położonych w północnej części grodziska, w pobliżu zbiornika wodnego. Na ich nasypie składano ciała spopielonych zmarłych, maksymalnie do siedmiu ciał w obrębie kurhanu. W tym miejscu składano też ofiary ze zwierząt, o czym świadczą kości zwierzęce^[3]. W pobliżu kurhanów znaleziono szczątki dębowo-jodłowej łodzi zbudowanej z drzew ściętych jesienią 983 roku. Łódź ta nie posiadała nitów i nie była szyta, przez co nie była nigdy przeznaczona do pływania. Została ułożona symbolicznie i spalona zgodnie z analogicznymi obrządkami pogrzebowymi z północno-wschodniej Rusi. Odnaleziono też wykopy prowadzone przez Ludwika I^[4].

Składanie zmarłych wewnątrz wczesnośredniowiecznej osady było w tym okresie prawdziwą rzadkością. W tym przypadku na pole kurhanowe przeznaczono sporą część grodziska. Kurhany były użytkowane między X a XII wiekiem. Prace archeologiczne prowadzone w Ryczynie dość istotnie zmieniły dotychczasowe hipotezy historyków na temat pierwszych wieków chrześcijaństwa na Śląsku. Badania wykazały, że w ryczyńskim grodzie religia Słowian rozwijała się jeszcze długo po oficjalnym zaprowadzeniu chrześcijaństwa. Nekropolię kurhanową ostateczne zniszczyli pod koniec XIV wieku brzescy dominikanie^[3]. W trakcie prac archeologicznych nie znaleziono też śladów grobów biskupów wrocławskich^[4].

Według ryczyńskiej legendy, gdy mieszkańcy grodu musieli go na zawsze opuścić, postanowili zabrać dzwon z miejscowego kościoła. Dzwon zdemontowano z dzwonnicy, by załadować go na przygotowaną łódź i przetransportować do jednej z pobliskich wiosek. Jednak dzwon wyśliznął się mężczyznom z rąk i na zawsze zatonął. Od tej pory z fosy czasami rozchodzą się jego dźwięki.

Od 1995 roku w okolicach grodziska ryczyńskiego Oławskie Stowarzyszenie Turystyczne „Ryczyn” organizuje w kwietniu spotkania turystów i miłośników historii. W ramach tych spotkań organizowane są liczne gry, zabawy, pokazy grup rekonstrukcyjnych i wykłady prowadzone przez archeologów zajmujących się badaniami ryczyńskiego grodu. W trakcie imprezy prowadzone są także warsztaty ukazujące wczesnośredniowieczne rzemiosło^[9].

• Paweł Pawlita: W ryczyńskim lesie. hiberni.blox.pl, 2008-03-24. [dostęp 2018-04-12].