Strona bierna w języku polskim

Strona bierna w języku polskim – kategoria gramatyczna służąca do przedstawienia dopełnienia jako podmiotu w języku polskim.

Strona bierna ma w języku charakter czysto składniowy; przy przekształceniu zdania ze strony czynnej na bierną przebudowaniu podlega cała struktura zdania: podmiot w zdaniu czynnym staje się dopełnieniem, dopełnienie bliższe przekształca się w podmiot, zmienia się forma czasownika z prostej na złożoną. Po przekształceniu pod względem znaczeniowym zdanie jest tym samym komunikatem, co oznacza, że strona nie jest wartością semantyczną^[1]. Jej zadaniem jest zmiana hierarchii w treści zdania: elementy dotychczas towarzyszące po przekształceniu nabierają większego znaczenia. W zdaniu najważniejsze miejsce zajmuje wykonawca czynności, niższe miejsce zajmuje obiekt lub rezultat czynności (Dozorca sprząta podwórze), przyczyna (Student ziewa z nudów) czy miejsce (On mieszka w Edynburgu). Strona bierna powoduje odwrócenie hierarchii: Podwórze jest sprzątane przez dozorcę. Zastosowanie strony biernej może powodować niekiedy zmianę znaczenia^[2]. Językoznawczyni Alicja Nagórko podaje następujący przykład:

• Bobry budują tamy.
• Tamy są budowane przez bobry.

Pierwsze zdanie zawiera ogólne informacje o zwyczajach bobrów, natomiast zdanie drugie może być rozumiane jako informacja o budowaniu tam^[3].

Strona bierna w języku polskim jest formą analityczną (złożoną): w jej skład wchodzą formy osobowe czasowników być, zostać oraz imiesłów bierny czasownika głównego. W języku polskim strona bierna odmienia się w liczbie pojedynczej, występuje w rodzaju męskim, żeńskim i nijakim, w liczbie mnogiej występuje w rodzajach męskoosobowym i niemęskoosobowym (żeńskorzeczowym)^[4].

Liczba pojedyncza:

Form oznaczonych gwiazdką nie używa się.

Liczba mnoga:

Strona bierna może występować zarówno w aspekcie niedokonanym, jak i dokonanym. Rzutuje to na wybór czasownika posiłkowego do tworzenia form strony. Czasownika być można użyć w obu przypadkach^[4]:

• jestem zaproszony na imieniny
• książka jest czytana.

Czasownik posiłkowy zostać odnosi się wyłącznie do czasowników dokonanych, niezależnie od czasu^[4]:

• zostałem zaproszony na imieniny
• książka zostanie pokazana na wystawie.

Z występowaniem czasowników dokonanych i niedokonanych związane jest również tworzenie czasów w stronie biernej. Czasowniki niedokonane w stronie biernej tworzą trzy czasy: czas teraźniejszy, przeszły i przyszły. Czasowniki dokonane tworzą dwa czasy: przeszły dokonany i przyszły dokonany: zostałem zaproszony i zostanę zaproszony^[4].

Formy strony biernej występują również w trybie warunkowym: czasowniki posiłkowe być, zostać przyjmują wtedy formy warunkowe byłbym, zostałbym w odpowiedniej osobie i liczbie. Podobnie jak w trybie oznajmującym, w liczbie pojedynczej mogą być w rodzaju męskim, żeńskim i nijakim, a w liczbie mnogiej w rodzaju męskoosobowym i żeńskorzeczowym^[4].

Liczba pojedyncza:

Liczba mnoga:

Strona bierna uchodzi za bardziej skomplikowaną od strony czynnej i występuje w języku rzadziej^[5]. Używa się jej wtedy, kiedy chce się podkreślić, że dana czynność jest wykonywana na podmiocie, który zachowuje się biernie: Dziecko jest kąpane. Zamiennikiem dla strony biernej w wielu przypadkach bywa forma nieosobowa^[5]:

• Jaki film jest teraz grany w kinie? (strona bierna) → Jaki film teraz grają w kinie? (forma nieosobowa)

Strona bierna bywa wyrażana także przez użycie strony zwrotnej (czasownika z się), kiedy podmiot czynności nie jest określony. Roman Laskowski w haśle w Encyklopedii wiedzy o języku polskim podaje przykład »Płaszcz się właśnie szyje.«^[6].

• PiotrP. Bąk PiotrP., Gramatyka języka polskiego. Zarys popularny, Warszawa: Wydawnictwo „Wiedza Powszechna”, 1977, ISBN 83-214-0923-7 .
• AlicjaA. Nagórko AlicjaA., Zarys gramatyki polskiej, Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 2007, ISBN 978-83-01-15390-8 .