USS Essex (1856)

USS „Essex”

USS „Essex” w lipcu 1862 r., w ostatecznej postaci
Historia
Stocznia	Page & Bacon, New Albany
Wodowanie	1856
Stany Zjednoczone
Nazwa	New Era
Wejście do służby	1856
Wycofanie ze służby	20 września 1861
US Navy
Nazwa	New Era (1861) Essex (1862) USS Essex (1862)
Wejście do służby	15 października 1861
Wycofanie ze służby	20 lipca 1865
Los okrętu	sprzedany 29 listopada 1865
Dane taktyczno-techniczne
Wyporność	355 do 1000 t
Długość	48,5 do 62,5 m[a]
Szerokość	14,3 do 18,3 m[b]
Zanurzenie	2 m (6⅛')[1]
Napęd
2 poziome maszyny parowe, centralne koło łopatkowe
Prędkość	5,5 węzła[1]
Uzbrojenie
8 dział (szczegóły w tekście)
Załoga	134[1]

USS Essex, początkowo New Era – amerykańska rzeczna kanonierka pancerna floty Unii z okresu wojny secesyjnej, powstała z przebudowy statku cywilnego. W służbie od 1861 roku, walczyła na rzece Missisipi i jej dopływach od początku kampanii na tej rzece do końca wojny, po której została wycofana ze służby. Nazwę tę, pochodzącą od miejscowości i hrabstwa w stanie Massachusetts^[2], nosiły także inne okręty.

„Essex” był jednym z pierwszych okrętów rzecznych Unii zbudowanych na potrzeby walk na Missisipi. Powstał z przebudowy drewnianego promu rzecznego „New Era”, zbudowanego dla Wiggins Ferry Company z Saint Louis w 1856 roku przez Page & Bacon z New Albany (Indiana) i zakupionego przez Departament Wojny Stanów Zjednoczonych 20 września 1861 roku w celu przeróbki na okręt^[3]. Napędzany był centralnym kołem łopatkowym umieszczonym w tylnej części nadbudówki i jako prom miał odkrytą przestrzeń ładunkową przed i po bokach nadbudówki, a także za kołem łopatkowym, co sprzyjało łatwemu ustawieniu tam dział. Koło łopatkowe było napędzane przez dwie poziome maszyny parowe^[1]. Jego wymiary początkowo wynosiły 159 x 47 stóp (48,5 m długości i 14,3 m szerokości)^[4]. Okręt miał wyporność 355 ton^[5].

Początkowo okręt został przebudowany na kanonierkę typu timberclad, z nachylonymi osłonami z grubej warstwy drewna zbudowanymi dookoła pokładu, grubości przynajmniej 30 cm, o wysokości dochodzącej do 2 m w miejscach pomiędzy dziewięcioma strzelnicami dział^[4]. Pokłady: dziobowy i rufowy, z ustawionymi na nich działami, były odkryte od góry. Po bokach osłony były wyższe i łączyły się pod kątem z nadbudówką, której górne piętro, z kabinami, pozostawało niechronione. Uzbrojenie początkowo stanowiły trzy gładkolufowe 9-calowe działa Dahlgrena (kalibru 229 mm)^[4]. 15 października 1861 roku wszedł do służby pod niezmienioną nazwą „New Era”^[1].

Wkrótce, w grudniu 1861 roku przebudowano okręt na kanonierkę częściowo opancerzoną, w zakładach Jamesa B. Eadsa w Carondelet (obecnie część Saint Louis)^[3], budujących w tym samym czasie serię kanonierek pancernych typu „City”. Dziobową i rufową baterię dział nakryto pokładem, łączącym się z górnymi brzegami drewnianych osłon. Powstałą w ten sposób dziobową kazamatę pokryto płytami żelaznymi, chociaż najwyraźniej nie do pełnej wysokości; być może płytami grubości 3/4 cala (19 mm) pokryto też boki^[5]. Kabiny na górze w dalszym ciągu nie były chronione. Zmieniono przy tym nazwę okrętu na ostateczną „Essex”^[5]. Po uszkodzeniu w bitwie o Fort Henry w lutym 1862 roku, kiedy pocisk przebił przednią kazamatę ponad pancerzem, „Essex” został po raz trzeci przebudowany, tym razem gruntownie, z inicjatywy dowódcy Williama Portera^[5].

Podczas ostatecznej przebudowy między lutym a czerwcem 1862 roku, cała część nadwodna została nakryta kazamatą o pochyłych ścianach, podobną do kanonierek rzecznych typu City. Kazamata „Essexa” była jednak unikalna spośród amerykańskich okrętów rzecznych przez to, że obejmowała dwie kondygnacje i miała wysokość ponad 17 stóp (5,2 m)^[5]. Dolne piętro stanowił pokład bateryjny, z ustawionymi na nim działami, a na górnym były kwatery oficerów i magazyny. Z przodu osłonę stanowiło 76 cm drewna (30 cali), pokryte 45 mm (1¾-calowymi) płytami żelaznymi. Ściany kazamaty były wykonane z 40 cm drewna (16 cali) drewna, pokrytego 19 mm żelaza (¾ cala)^[5]. Między warstwą drewna a żelaza była 25-milimetrowa (1-calowa) warstwa gumy, mająca w założeniu amortyzować uderzenia^[5]. Sterówka była nakryta charakterystyczną dla tego okrętu żelazną kopułą grubości 45 mm (1¾ cala)^[5]. Cytowane dane pochodzą z najbardziej szczegółowego źródła, lecz w publikacjach spotykane są także inne dane odnośnie do opancerzenia (np. z płyt żelaznych grubości 25–76 mm^[1]) lub rozmiarów okrętu, czemu sprzyjał brak oficjalnych planów i kolejne przebudowy jednostki.

Podczas ostatniej modernizacji wzmocniono także dziób, wypełniając go drewnem w celu przystosowania do taranowania. Znacząco zwiększyły się wymiary okrętu, do 62,5 m długości i 18,3 m szerokości (205 na 60 stóp) oraz ponaddwukrotnie wzrosła jego wyporność – do 1000 ton^[5]. Na skutek większej wyporności, główny pokład (wewnątrz kazamaty) znajdował się zaledwie 7 cm nad poziomem wody^[6]. Poszerzone boki kadłuba ochraniały w pewnym stopniu przed taranowaniem (według relacji dowódcy, boczne „sponsony” w tym celu istniały jednak już w czasie walk w lutym 1862 roku)^[5]. Zamontowano także mocniejsze kotły i maszyny parowe i być może większe koło łopatkowe, co sugeruje jego osłona wystająca ponad wysoką kazamatę; ponadto zmieniono pozycję kotłów, co było widoczne po dwóch nowych wysokich kominach obok siebie, w przedniej części okrętu^[5]. Według niektórych źródeł, okręt miał cztery kotły i maszyny o średnicy cylindrów 23 cali (58 cm)^[5]. Na kominach przebudowany „Essex” nosił z przodu litery identyfikacyjne „S” i „X”. Przebudowa kosztowała ponad 50 tysięcy dolarów^[5].

Uzbrojenie składało się z dział ustawionych w kazamacie i strzelających przez wycięte w niej strzelnice. Jego skład zmieniał się z czasem. We wrześniu 1862 roku uzbrojenie składało się z 8 dział: dwóch armat gwintowanych 50-funtowych, działa 32-funtowego, działa 24-funtowego, jednego 10-calowego działa Dahlgrena (254 mm) i trzech dział 9-calowych Dahlgrena (229 mm)^[6]. W 1864 roku okręt przenosił wyjątkowo ciężkie uzbrojenie składające się z dwóch 100-funtowych dział gwintowanych Parrota i sześciu dział 9-calowych Dahlgrena^[6]. W przedniej ścianie kazamaty były strzelnice dla trzech dział, a w zaokrąglonej tylnej części jedno działo mogło strzelać przez trzy strzelnice, na różne strony^[6]. Pozostałe działa były w strzelnicach burtowych. W publikacjach spotyka się również inne dane odnośnie do uzbrojenia^[c].

„Essex” był intensywnie używany podczas całej kampanii na Missisipi, odnosząc kilkakrotnie uszkodzenia. Jego pierwszym i najbardziej znanym dowódcą, do września 1862 roku, był kmdr por. (Commander) William Porter „Wild Bill” (brat admirała Davida Portera)^[1]. Okręt wszedł w skład Zachodniej Flotylli Kanonierek, należącej początkowo do Armii USA (wojsk lądowych – wobec czego nie przysługiwał mu jeszcze prefiks USS). Jeszcze jako „New Era” działał w październiku na Missisipi i jej dopływie Ohio, a od 30 października do połowy listopada 1861 roku brał udział w ekspedycji na opanowaną przez konfederatów rzekę Cumberland (dopływ Ohio)^[2].

Już jako „Essex”, po częściowym opancerzeniu, wziął udział w krótkich potyczkach z konfederackimi kanonierkami 7 i 11 stycznia 1862 roku na Missisipi koło Lucas Bend w stanie Missouri, wraz z kanonierką pancerną „St. Louis”^[2]. 6 lutego 1862 roku wziął udział w ataku na Fort Henry nad rzeką Tennessee, otwierającym działania Unii na pełną skalę w zlewisku Missisipi. Został jednak podczas tej akcji poważnie uszkodzony, gdyż po przebiciu przedniej kazamaty, trafiony został środkowy kocioł i w efekcie wybuchu zginęło dwóch członków załogi w sterówce nad pokładem bateryjnym, a 29 zostało poparzonych^[7] (według innych źródeł, było 11 zabitych i 23 rannych, w tym Porter^[2]).

Po remoncie i ostatecznej przebudowie „Essex” uczestniczył w walkach pod Vicksburgiem, będącym centralnym punktem oporu konfederatów na rzece. 13 lipca 1862 roku brał udział w próbie ataku na Vicksburg^[2]. 22 lipca 1862 roku przeszedł z taranowcem „Queen of the West” koło baterii Vicksburga, podejmując próbę zniszczenia stojącego tam okrętu pancernego CSS „Arkansas”^[2]. „Essex”, próbując staranować „Arkansas”, wszedł na mieliznę, lecz zdołał ostatecznie odpłynąć w dół rzeki^[8]. Połączył się dzięki temu z eskadrą Marynarki Unii za Vicksburgiem. Ponownie uczestniczył w akcji przeciw „Arkansas” pod Baton Rouge 5 sierpnia 1862 roku, zakończonej awarią maszyn okrętu pancernego konfederatów i jego samozatopieniem przez załogę^[2].

We wrześniu 1862 roku „Essex” przeszedł remont w Nowym Orleanie. W tym czasie, 1 października Zachodnia Flotylla została włączona w skład Marynarki USA jako Eskadra Missisipi^[2].

Od 8 maja do 8 lipca 1863 roku USS „Essex” brał udział w oblężeniu Port Hudson nad Missisipi w stanie Luizjana, zakończonego kapitulacją konfederatów^[2]. 9 lipca „Essex” został uszkodzony w walce pod Donaldsonville. Mimo to, pełnił służbę patrolową na rzece do początku 1864 roku^[2].

USS „Essex” wziął następnie udział w początkowej fazie ekspedycji na Red River, wpływając tam z siłami floty 6 marca 1864 roku i uczestnicząc w zdobyciu Fort de Russy 15-16 marca. Jednakże, z powodu zbyt dużego zanurzenia, nie brał udziału w dalszej części ekspedycji i 17 kwietnia zawrócił do Vicksburga^[2] (ekspedycja pozostałych sił prawie że zakończyła się utratą okrętów na płyciznach Red River). 4 maja 1864 roku „Essex” przebazował do Memphis, gdzie pozostał jako jednostka strażnicza do końca wojny. 27 kwietnia 1865 roku łodzie „Essexa” pomagały uratować 60 rozbitków ze statku „Sultana”, zniszczonego w wybuchu kotła^[2].

„Essex” został wycofany ze służby po wojnie 20 lipca 1865 roku w Mound City^[2], po czym został sprzedany 29 listopada tego roku za 4000 dolarów^[9].

• Donald L. Canney: The Old Steam Navy. Volume two. The ironclads, 1842-1885. Annapolis: Naval Institute Press, 1993. ISBN 0-87021-586-8. (ang.).
• Angus Konstam: Union River Ironclad 1861-65. Osprey Publishing, 2002, seria: New Vanguard. nr 56. ISBN 1-84176-444-2. (ang.).
• Essex w serwisie Dictionary of American Naval Fighting Ships (DANFS) Marynarki USA [dostęp 2011-09-23].