Wiejski strój poznański

Wiejski strój poznański - polski strój ludowy występujący na terenie Poznania od lat 20. XX wieku do lat 80. XX wieku. Wykształcił się w środowisku poznańskich służących, które pochodziły z okolicznych wsi. Występował tylko w odmianie kobiecej.

Wiejski strój poznański wykształcił się w środowisku miejskim oraz był wyróżnikiem kulturowym dziewcząt i kobiet, które przybywały do Poznania w poszukiwaniu pracy. Przyczyniły się do tego procesy społeczne zachodzące w Wielkopolsce od 1823 roku, kiedy została przeprowadzona reforma agrarna i uwłaszczenie ludności wiejskiej. Skutkiem tego było ubożenie ludności wiejskiej, która w poszukiwaniu dodatkowego źródła dochodu udawała się do miast w poszukiwaniu pracy. Ta tendencja utrzymywała się w okresie międzywojennym^[1]. Kobiety podejmowały pracę jako służące lub dochodzące pomoce domowe. Większość z nich pochodziła z okolic Poznania - Kościana, Śremu, Obornik, Szamotuł, Wrześni, Środy Wielkopolskiej^[2]. W Poznaniu współtworzyły one wyróżniającą się grupę zawodową, która identyfikowała się także poprzez sposób ubierania się, manifestując w ten sposób swoją przynależność regionalną^[3]. Dużą rolę w kształtowaniu się i funkcjonowaniu wiejskiego stroju poznańskiego odegrał Kościół katolicki. Dużo kobiet pracujących jako pomoce domowe należało do organizacji katolickich (m.in. Bractwo Różańcowe, Stowarzyszenie Św. Franciszka, Towarzystwo Katolickiej Służby Żeńskiej w Poznaniu, Stowarzyszenie Św. Zyty). Angażowały się czynnie w życie religijne, brały udział w procesjach Bożego Ciała^[4].

Wiejski strój poznański charakteryzował się prostotą i stonowanymi kolorami. Składał się z "ubranka"^[5], czyli jaczki (kabatka) i spódnicy (spódnika) oraz z dodatków ("przystrojów") - czepka, kryzy, fartucha. Występował w wersji codziennej (roboczej) oraz odświętnej (uroczystej)^[6]. Był zróżnicowany ze względu na wiek. Ze względu na krój i sposób noszenia zaliczany jest do grupy środkowowielkopolskich strojów ludowych^[5].

• Koszulka - szyta z płótna lub barchanu w kolorze białym, z długimi rękawami, bez kołnierzyka. Noszona jako ubiór codzienny (roboczy) lub w ubiorach odświętnych i uroczystych pod spód jako ocieplenie^[10].
• Stanik - szyty z batystu lub płótna w kolorze białym, bez rękawów. Dopasowany z przodu zaszewkami. Ozdobiony cieniutkim pasem koronki. Z przodu zapinany na guziki. Noszony do ubioru odświętnego i uroczystego^[10].
• Spódnica spodnia ("podspódnik") - latem zakładano podspódnik z białego płótna, zimą z białej flaneli. Wykonany z 5 kawałków tkaniny.
• Spódnica ("spódnik") - latem zakładano spódnik z kretonu, płótna, wełny, jedwabiu, cienkiego batystu (woalu), zimą z wełny. Wykonany z 3-4 m tkaniny, w pasie układany w fałdki, wszyte w pasek zapinany na guzik. Występował w kolorach: czarnym, granatowym, błękitnym, niebieskim, modrakowym, turkusowym, beżowym, popielatym i brązowym (wyjątkowo)^[11].
• Jaczka - okrycie wierzchnie noszone latem i zimą. Nazywane też kabatkiem. W wersji letniej szyty z popeliny, płótna, w wersji zimowej szyty z tkaniny wełnianej. Występował w kolorach: czarnym, granatowym, niebieskim, modrakowym, turkusowym, beżowym, popielatym i brązowym (wyjątkowo). Do ubioru uroczystego szyty z cienkiego batystu, nazywanego woalem^[12].
• Fartuch - codzienny szyty z płótna w paski, odświętny ze sztucznego jedwabiu, płótna, batystu, tiulu (ręcznie haftowany). Wykonywano je także z płótna lub batystu zdobionego haftem maszynowym (dziurkowanym lub atłaskowym). Był w kolorach: biało-liliowy, biały, niebieski, różowy, modrakowy, szafirowy, turkusowy, zielony, brązowy. Kolory fartuchów dobierano do koloru "ubranka"^[13].
• Chusty na głowę - codzienne, noszone zimą wykonane były z wełny lub pluszu, w kolorze czarnym. Chusty noszone latem były w kolorze kremowym, wykonane z cienkiej wełny. Chusty odświętne były wzorzyste (wzór tzw. turecki)^[14].
• Czepki - ważny element ubioru odświętnego i uroczystego. Zakładany na głowę, pod brodą był przytrzymywany wstęgami (bandami) zawiązanymi w kokardę. Wykonywane były z tiulu, haftowanego ręcznie. Główka czepka otoczona była 1, 2 lub 3 "tiulkami" (ryżkami)^[15].
• Krezy ("kryziki", "gorsiki") - wykonywane z płótna ozdobionego haftem maszynowym, koronki szydełkowej lub haftowane na tiulu. Szer. 12–15 cm, dł. 86–135 cm, marszczone i wszyte w stójkę zapinaną na guzik. Doczepiano do nich wstęgi jedwabne, gładkie lub we wzory kwiatowe^[16].
• Pończochy - bawełniane, w kolorach białym, popielatym, beżowym lub czarnym^[17].
• Obuwie - podczas pracy noszono laczki (pantofle domowe) lub drewniaki. Do ubiorów odświętnych i uroczystych zakładano trzewiki w kolorze czarnym zapinane na pasek lub sznurowane do kostek^[17].
• Rękawiczki - białe, bawełniane, zdobione na wierzchu, zakładano je tylko do ubiorów odświętnych i uroczystych^[17].
• Korale - wykonane z koralu (tzw. korale prawdziwe) w kolorze czerwonym lub z masy plastikowej, w kolorze bladoróżowym. Naszyjnik składał się z 3-5 sznurów, a najdroższe nawet z 7 sznurów. Do dolnego sznura doczepiany był krzyżyk lub medalik^[18].
• Wstążka do korali - doczepiana z tyłu, jej kolor zależał od kolorystyki "ubranka". Jej końce zwisały poniżej pasa, miały długość 140–170 cm^[18].

• Wyróżnienie grupy zawodowej (służące)
• Zaznaczenie przynależności regionalnej
• Oznaczenie wieku (strój kobiet starszych i strój młodych dziewcząt)
• Podtrzymywania tradycji
• Estetyczna
• Praktyczna
• Odświętna
• Uroczysta

Badania etnograficzne nad wiejskim strojem poznańskim rozpoczęła w latach 60. XX wieku dr Zofia Grodecka, kustoszka Muzeum Etnograficznego w Poznaniu. Prowadząc badania dot. stroju bamberskiego na terenie Poznania zauważyła, że jest grupa kobiet nosząca tradycyjny ubiór, który nie jest strojem bamberskim. Prowadziła wywiady z użytkowniczkami stroju, a także przeprowadziła kwerendy biblioteczne i archiwalne. Zgromadziła kolekcję 140 elementów stroju oraz bogate archiwum fotograficzne^[20]. W oparciu o swoje badania w 1982 r.obroniła doktorat pt. Dwa typy stroju ludowego na terenie Poznania w XIX i XX wieku oraz ich funkcje społeczno-kulturowe, a w 1986 r. na jego podstawie przygotowała książkę Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu^[21].

Kolekcja muzealna w następnych latach była uzupełniania o kolejne dary (Towarzystwo Bambrów Poznańskich w 2006 r. przekazało 10 elementów, Muzeum Archidiecezjalne w Poznaniu w 2017 r. przekazało 37 elementów, osoba prywatna w 2018 r. przekazała 6 elementów)^[20]. Jest to jedyna w Polsce kolekcja wiejskiego stroju poznańskiego. W 2018 roku w Muzeum Etnograficznym w Poznaniu została otwarta wystawa Znak polskości. Strój wiejski poznański i jego funkcja patriotyczna^[22][23], na której po raz pierwszy zaprezentowano całą kolekcję^[24].

Pierwszej próby rekonstrukcji wiejskiego stroju poznańskiego podjął się Edward Jan Szuman, który pochodził z dawnej wsi podpoznańskiej Żegrze. W takim stroju chodziła jego babcia^[25]. Po przejściu na emeryturę zajął się haftowaniem, odtwarzając wzory ze starych fotografii. Wyhaftował 4 komplety wiejskiego stroju poznańskiego (czepce, kryzy, fartuchy) i przekazał je do Muzeum Archidiecezjalnego w Poznaniu. Kolejne 4 komplety wyhaftowane przez siebie przekazał w 1999 r. do Muzeum Etnograficznego w Poznaniu, które wykonało kopie spódnic i jaczek oraz zakupiło korale. Komplety zostały po raz pierwszy zaprezentowane w 1999 r. na Imieninach ul. Woźnej^[26].

Wiejski strój poznański został także zrekonstruowany na potrzeby Zespołu Folklorystycznego "Wielkopolanie", który w swoim repertuarze scenicznym prezentuje folklor dawnych wsi miasta Poznania^[27].

W 2024 r. Anna Weronika Brzezińska zrealizowała projekt^[28], w ramach którego na podstawie fotografii i opisów Z. Grodeckiej zrekonstruowała 2 komplety wiejskiego stroju poznańskiego (ubranko czarne i ubranko białe)^[29][30][31]. Dokumentacja fotograficzna została udostępniona w Cyfrowym Archiwum im. Józefa Burszty.

• U. Baszczyńska-Gosz, Pasja sposobem na życie, czyli słów kilka o Edwardzie Janie Szumanie, w: A. W. Brzezińska, A. Paprot-Wielopolska, M. Tymochowicz (red.), Współczesna problematyka badań nad strojami ludowymi, seria: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt specjalny, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2018, s. 129-138.
• Z. Grodecka, Dwa stroje w jednym mieście - strój bamberski i strój poznański, Lud, 1982, t. 66, s. 153-179.
• Z. Grodecka, Stroje ludowe w dawnym i współczesnym Poznaniu, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 1986.
• E. Konarzewska-Michalak, Pelasia zamiast małej czarnej, Życie Uniwersyteckie, 2025, nr 3 (379), s. 52-53.
• J. Minksztym, "Swój" strój poznański, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2018.
• J. Minksztym, "W pięknym dziale strojów i haftów..." dr Zofia Grodecka oraz jej praca kolekcjonerska i naukowa w Poznańskim Muzeum Etnograficznym 1961-1986, w: A. W. Brzezińska, A. Paprot-Wielopolska, M. Tymochowicz, Współczesna problematyka badań nad strojami ludowymi, seria: Atlas Polskich Strojów Ludowych, zeszyt specjalny, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 2018, s. 207-2017.
• K. Nowicka, Wieś w mieście, Kultura Poznań, 2018.
• I. Rosińska, Suknia wydaje ludzkie obyczaje. Wielkopolskie stroje ludowe, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2005.
• Strój wsi miasta Poznania, Zespół Folklorystyczny "Wielkopolanie"