Złotoślepiec

Złotoślepiec
	Chrysospalax
	Gill, 1883
	; Złotoślepiec olbrzymi (C. trevelyani)
	Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ssaki
Podgromada	żyworodne
Infragromada	łożyskowce
Rząd	afrosorkowce
Podrząd	złotokretowe
Rodzina	złotokretowate
Podrodzina	złotokrety
Rodzaj	złotoślepiec
	Typ nomenklatoryczny
	Chrysochloris trevelyani A. Günther, 1875
Synonimy
	Bematiscus Cope, 1892;
	Bematiscus Cope, 1892;
Gatunki
	2 gatunki – zobacz opis w tekście
	2 gatunki – zobacz opis w tekście

Złotoślepiec^[3] (Chrysospalax) – rodzaj ssaków z podrodziny złotokretów (Chrysochlorinae) w obrębie rodziny złotokretowatych (Chrysochloridae).

Rozmieszczenie geograficzne

Rodzaj obejmuje gatunki występujące w Afryce Południowej^[4]^[5]^[6].

Morfologia

Długość ciała samic 127–229 mm, samców 148–235 mm, długość tylnej stopy samic 13–27 mm, samców 14–28 mm; masa ciała samic 93–500 g, samców 108–470 g^[5]^[7].

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1883 roku amerykański zoolog Theodore Nicholas Gill w rozdziale dotyczącym ssaków opublikowanym w 5. tomie publikacji pod redakcją Kingsleya zatytułowanej Standardowa historia naturalna^[1]. Gill wymienił dwa gatunki – Chrysochloris trevelyani A. Günther, 1875 i Chrysochloris villosa A. Smith, 1833 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) złotoślepiec olbrzymi (Ch. trevelyani).

Etymologia

Chrysospalax: gr. χλωρος khlōros ‘zielony’; σπαλαξ spalax, σπαλακος spalakos ‘kret’^[8].
Bematiscus: gr. βημα bēma, βηματος bēmatos ‘krok, chód’^[9]; łac. przyrostek zdrabniający -iscus, od gr. przyrostka zdrabniającego -ισκος -iskos^[10]. Gatunek typowy: Cope wymienił dwa gatunki – Chrysochloris trevelyani A. Günther, 1875 i Chrysochloris villosa A. Smith, 1833 – z których gatunkiem typowym jest (późniejsze oznaczenie) Chrysochloris villosa A. Smith, 1833.

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące gatunki^[11]^[7]^[4]^[3]:

Grafika	Gatunek	Autor i rok opisu	Nazwa zwyczajowa^[3]	Podgatunki^[5]^[4]^[7]	Rozmieszczenie geograficzne^[5]^[4]^[7]	Podstawowe wymiary^[5]^[7]^[a]	Status IUCN^[12]
	Chrysospalax villosa	(A. Smith, 1833)	złotoślepiec szorstkowłosy	6 podgatunków	endemit Południowej Afryki: wschodnia część Prowincji Przylądkowej Wschodniej, prowincje KwaZulu-Natal, Gauteng oraz północno-środkowa i południowa część Mpumalangi	DC: 12,7–17,5 cm MC: 93–160 g	VU
	Chrysospalax trevelyani	(A. Günther, 1875)	złotoślepiec olbrzymi	gatunek monotypowy	endemit Południowej Afryki: Prowincja Przylądkowa Wschodnia (pomiędzy East London a Port Saint Johns)	DC: 21–23 cm MC: 410–500 g	EN

Kategorie IUCN: VU – gatunek narażony, EN – gatunek zagrożony.

Uwagi

↑ DC – długość ciała; MC – masa ciała

Przypisy

1 2 T.N. Gill: Order III. – Insevictora. W: J.S. Kingsley: The Standard Natural History. Cz. 5: Mammals. Boston: S.E. Cassino, 1884, s. 137. (ang.).
↑ E.D. Cope. On the habits and affinites of the new Australian Mammal, Notoryctes typhlops. „The American Naturalist”. 26, s. 127, 1892. (ang.).
1 2 3 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 20. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 112. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
1 2 3 4 5 W.A. Taylor, S. Mynhardt & S. Maree: Family Chrysochloridae (Golden Moles). W: R.A. Mittermeier & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 8: Insectivores, Sloths and Colugos. Barcelona: Lynx Edicions, 2018, s. 201–202. ISBN 978-84-16728-08-4. (ang.).
↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Chrysospalax. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-29].
1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 73. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
↑ T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 189, 1904. (ang.).
↑ Jaeger 1959 ↓, s. 35.
↑ Jaeger 1959 ↓, s. 130.
↑ C.J. Burgin, J.S. Zijlstra, M.A. Becker, H. Handika, J.M. Alston, J. Widness, S. Liphardt, D.G. Huckaby & N.S. Upham: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.0) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-03-19]. (ang.).
↑ Taxonomy: Chrysospalax – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-03-19]. (ang.).

Bibliografia

E.C. Jaeger: Source-book of biological names and terms. Wyd. 3 (Revised second printing). Springfield: Charles C. Thomas, 1959, s. 1–316. (ang.).

[12] DC – długość ciała; MC – masa ciała

[Gill-1] 1 2 T.N. Gill: Order III. – Insevictora. W: J.S. Kingsley: The Standard Natural History. Cz. 5: Mammals. Boston: S.E. Cassino, 1884, s. 137. (ang.).

[Cope-2] E.D. Cope. On the habits and affinites of the new Australian Mammal, Notoryctes typhlops. „The American Naturalist”. 26, s. 127, 1892. (ang.).

[Cichocki&inni-3] 1 2 3 Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 20. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).

[Burgin&inni-4] 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 112. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).

[Taylor&inni-5] 1 2 3 4 5 W.A. Taylor, S. Mynhardt & S. Maree: Family Chrysochloridae (Golden Moles). W: R.A. Mittermeier & D.E. Wilson (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 8: Insectivores, Sloths and Colugos. Barcelona: Lynx Edicions, 2018, s. 201–202. ISBN 978-84-16728-08-4. (ang.).

[Wilson&Reeder-6] D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Chrysospalax. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-10-29].

[amw-7] 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 73. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).

[Palmer-8] T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 189, 1904. (ang.).

[CITEREFJaeger1959[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89043220607&seq=75_35]-9] Jaeger 1959 ↓, s. 35.

[CITEREFJaeger1959[https://babel.hathitrust.org/cgi/pt?id=wu.89043220607&seq=170_130]-10] Jaeger 1959 ↓, s. 130.

[mdd-11] C.J. Burgin, J.S. Zijlstra, M.A. Becker, H. Handika, J.M. Alston, J. Widness, S. Liphardt, D.G. Huckaby & N.S. Upham: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.0) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-03-19]. (ang.).

[13] Taxonomy: Chrysospalax – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-03-19]. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[a]

[12]