Zamek w Brześciu Kujawskim

Zamek w Brześciu Kujawskim – zamek zbudowany w 1. połowie XIV wieku w Brześciu Kujawskim. Zniszczony w czasie Potopu szwedzkiego i rozebrany w XVIII wieku. Obecnie w miejscu zamku wznosi się budynek dawnego więzienia z 1800 roku, przebudowany w 1919 roku na szkołę.

Pierwotna warownia i siedziba kasztelanii w Brześciu znajdowała się na terenie obecnej wsi Stary Brześć[1]. W obrębie dzisiejszego miasta zamek zbudował na początku XIV wieku przypuszczalnie Władysław Łokietek lub Wacław II[2] lub w połowie XIV wieku Kazimierz Wielki[3]. Zamek wzmiankowany był w 1334 roku w dokumentach wydanych przez wielkiego mistrza krzyżackiego Luthera z Brunszwiku i Kazimierza Wielkiego[2]. W kwietniu 1332 roku zamek i miasto zostały zdobyte przez oddziały zakonu krzyżackiego pod dowództwem Ottona z Lauterbergu[2]. Krzyżacy zwrócili zamek w 1343 roku w wyniku podpisania pokoju w Kaliszu z Kazimierzem Wielkim. Kazimierz Wielki przebywał na zamku już w marcu 1344 roku[2]. W 1364 roku Kazimierz Wielki przeznaczył znaczną kwotę 500 grzywien praskich na remont zamku[2]. W XIV i XV wieku obiekt pełnił ważną rolę militarną w pobliżu granicy z państwem krzyżackim. Z tego powodu na zamku często przebywał król Władysław Jagiełło, który w okresie 1399-1430 odwiedził zamek 26 razy[4][5]. Po zakończeniu prowadzonej z Krzyżakami Wojny trzynastoletniej (1454–1466) zamek stracił znaczenie militarne i przede wszystkim pełnił rolę siedziby administracyjnej dla starostów brzeskich. Król Zygmunt I Stary przebywał na zamku 5 razy[4].

Gotycki zamek mierzył około 40 x 47 m i składał się m.in. z prostokątnego głównego domu zamkowego o wymiarach 12,6 × 23,3 m, ulokowanego w północnej części założenia, w miejscu obecnie istniejącego budynku z 1800 roku. Obok głównego budynku od wschodu znajdowała się wieża z bramą wjazdową, do której prowadził most zwodzony[6]. Zamek otaczał ceglany mur obwodowy na planie nieregularnego czworokąta. W narożniku południowo-wschodnim przypuszczalnie wznosiła się niewielka wieża cylindryczna o średnicy 6,5 metra (Wieża Kesza [Kusa])[3][4]. Główna wieża zamkowa mogła znajdować się w narożniku północno-zachodnim, obok domu zamkowego[2][7]. Potwierdza to lustracja z 1564-1565 roku i rycina Erika Dahlberga z 1657 roku. Mury zamkowe były połączone z miejskimi murami obronnymi. Droga do zamku prowadziła od północy, a więc od strony miasta przez otoczony parkanem przygródek ze stajnią z szachulca i dom masztalerski. Przygródek oddzielał od zamku szeroki do 23 metrów przekop, nad którym był zbudowany drewniany most[4]. Po okresie rządów starosty Mikołaja z Brudzewa (starosta 1455-1494) zamek w 1494 roku został opisany jako zrujnowany (...in castro omnia sunt ruinosa...). Po 1563 roku starostowie brzescy Sebastian Mielecki (starosta w latach 1563-1572) oraz jego brat Hieronim Mielecki (zm. 1588), wyremontowali i rozbudowali zamek wznosząc nowe budynki we wschodniej części dziedzińca[1][4].

Zamek został spalony w 1657 roku podczas potopu szwedzkiego[8]. Po II rozbiorze Polski Brześć został zajęty przez Prusaków, którzy rozebrali zabudowania zamkowe i na fundamentach średniowiecznego głównego domu zamkowego zbudowali około 1800 roku budynek, w którym ulokowano więzienie kryminalne określane jako "Dom Kary i Poprawy"[7]. Pruskie, a potem rosyjskie więzienie, mieściło się na terenie zamkowym do 1916 roku[9]. W 1919 roku budynek więzienia został przebudowany w stylu neoklasycystycznym na Szkołę nr 1 im. Władysława Łokietka, która działała tu do 1986 roku[9][10]. Z zamku Kazimierza Wielkiego przetrwały jedynie fundamenty w podziemiach istniejącego budynku.

W 1986 roku Romualda Hankowska i Z.Nawrocki przeprowadzili wstępne studia architektoniczne istniejącego na terenie zamku budynku szkolnego[11], a w latach 1989-1992 na terenie zamku przeprowadzono badania archeologiczne pod kierunkiem prof. dra hab. Leszka Kajzera[3]. Od lat 90. XX wieku na parterze budynku mieścił się Urząd Pocztowy, a na piętrze biblioteka miejska. W 2020 roku budynek wystawiono na sprzedaż.

Panorama Brześcia Kujawskiego w 1657 r. od zachodu, miedzioryt na podstawie rys. Erika Dahlbergha. Po prawej stronie zamek w Brześciu Kujawskim

Przypisy

  1. 1 2 Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Wydanie II, Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 2022, s. 109, ISBN 978-83-213-5213-8 [dostęp 2025-02-03].
  2. 1 2 3 4 5 6 Tomasz Olszacki, Rezydencje Andegawenów po obu stronach Karpat. Wstęp do badań, [w:] Zamki w Karpatach, Krosno: Muzeum Podkarpackie, 2014, s. 70-75, ISBN 978-83-936970-3-8 [dostęp 2025-02-03].
  3. 1 2 3 Aldona Andrzejewska, Aleksander Andrzejewski, Zamki Kujaw brzeskich i ziemi dobrzyńskiej w badaniach Profesora Leszka Kajzera, „Archaeologia Historica Polona”, 26 (0), 2018, s. 9–24, DOI: 10.12775/AHP.2018.001, ISSN 1425-3534 [dostęp 2019-10-28] (pol.).
  4. 1 2 3 4 5 Janusz Pietrzak, Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej: studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003, s.76-77.
  5. ↑ Antoni Gąsiorowski, Grażyna Rutkowska, Itinerarium króla Władysława Jagiełły 1386-1434, Wyd. 2., popr. i uzup, Itineraria Jagiellonów, Warszawa: Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk, 2015, s. 97, ISBN 978-83-63352-58-5 [dostęp 2025-02-03].
  6. ↑ Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1565, Bydgoszcz 1961, s.107-110.
  7. 1 2 Leszek Kajzer, Zamek i… więzienie, [w:] Spotkania z zabytkami, rok 17, nr 9 (79), wrzesień 1993, s. 30-31.
  8. ↑ Mirosław Nagielski i inni red., Zniszczenia szwedzkie na terenie Korony w okresie potopu 1655-1660, Warszawa: Wydawnictwo DiG, 2015, s. 127-130, ISBN 978-83-7181-732-8 [dostęp 2025-02-03].
  9. 1 2 Stefan Kuliński, Monografia Brześcia Kujawskiego, Brześć Kujawski 1935, s. 87, 90, 93.
  10. ↑ Zamek Królewski.
  11. ↑ Leszek Kajzer, Brześć Kujawski, woj. włocławskie, St. 34, AZP: 49-46/43, „Informator Archeologiczny”, 1989, s. 81-82.

Bibliografia

  • Leszek Kajzer, Stanisław Kołodziejski, Jan Salm, Leksykon zamków w Polsce, Wydawnictwo Arkady, Warszawa 2022, s.109, ISBN 9788321352138.
  • Leszek Kajzer, Zamek w Brześciu Kujawskim w świetle badań terenowych, [w:] Stolica i region. Włocławek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Materiały z sesji naukowej (9–10 maja 1994 roku), red. Olga Krut-Horonziak, Leszek Kajzer, Włocławek 1995, s. 155–164.
  • Leszek Kajzer, Warownie Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej w świetle najnowszych badań, [w:] Stolica i region. Włocławek i jego dzieje na tle przemian Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Materiały z sesji naukowej (9-10 maja 1994 roku), red. Olga Krut-Horonziak, Leszek Kajzer, Włocławek 1995, s.105-122.
  • Leszek Kajzer, Zamek i… więzienie, [w:] Spotkania z zabytkami, rok 17, nr 9 (79), wrzesień 1993, s. 30-31.
  • Tomasz Olszacki, Rezydencje Andegawenów po obu stronach Karpat. Wstęp do badań [w:] Zamki w Karpatach, Krosno, 2014, s. 70-75, ISBN 9788393697038.
  • Janusz Pietrzak, Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej: studium z dziejów państwowych siedzib obronnych na przełomie średniowiecza i nowożytności, Instytut Archeologii Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2003, s. 76-78, 139-140, 144, 148, 169, 171.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.