Ameryka Północna

Ameryka Północna
{{{alt grafiki}}}
Państwo

Państwa Ameryki Północnej

Powierzchnia

24 230 000 km²[1]

Wysokość

max: 6190 m n.p.m., Mount McKinley (Denali);
min: 85 lub 86 m p.p.m., Dolina Śmierci

Rodzaj obiektu

kontynent

Położenie na mapie świata
Mapa konturowa świata, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Ameryka Północna”
Ziemia48°N 100°W/48,000000 -100,000000
Mapa
Cieniowana mapa Ameryki Północnej
Nowy Jork

Ameryka Północna – trzeci co do wielkości kontynent na Ziemi, o powierzchni 24 230 000 km² (16,2% lądowej powierzchni planety), położony na półkulach: północnej i zachodniej[1][2]. Nazwa kontynentu pochodzi od włoskiego kupca i nawigatora Amerigo Vespucciego, który był jednym z pierwszych Europejczyków badających Nowy Świat[1].

W zależności od źródeł pod względem geograficznym Ameryką Północną określa się obszar, którego południową granicę stanowi Przesmyk Panamski lub przesmyk Tehuantepec[1]. W Ameryce Północnej znajdują się m.in. Kanada, Stany Zjednoczone i Meksyk. W skład kontynentu wchodzą również Ameryka Środkowa. Obszar Ameryki Środkowej obejmuje Amerykę Centralną (południową część Meksyku od przesmyku Tehuantepec, Gwatemalę, Belize, Salwador, Honduras, Nikaraguę, Kostarykę i Panamę) oraz Indie Zachodnie, niekiedy zaliczane jako osobny region[1][3][4]. Według innej definicji Ameryka Środkowa obejmuje obszar od granicy amerykańsko-meksykańskiej do Panamy. Pomiędzy Ameryką Północną a Środkową istnieje podział kulturowy, gdzie granica przebiega na wysokości przesmyku Tehuantepec w Meksyku. Ze względu na to, że przesmyk dzieliłby Meksyk na dwie różne części, kraj ten w całości jest przypisany kulturowo do Ameryki Środkowej. Pod względem geograficznym Ameryka Środkowa jest silnie powiązany geograficznie z resztą kontynentu północnoamerykańskiego[1].

Dane geograficzne

Swoim kształtem kontynent przypomina trójkąt, którego szczyt znajduje się na południu. Z kontynentem związane są: Grenlandia (największa wyspa na świecie), Archipelag Arktyczny, Wyspy Królowej Charlotty, Aleuty i Indie Zachodnie. Od zachodu Amerykę Północną otacza Ocean Spokojny, od północy Ocean Arktyczny, a od wschodu Ocean Atlantycki. Grenlandia jest oddzielona od Islandii Cieśniną Duńską. Na północnym-zachodzie Ameryka Północna oddzielona jest od Azji Cieśniną Beringa. Na południu ma połączenie lądowe z Ameryką Południową[1].

Skrajne punkty Ameryki Północnej jako kontynentu[5]:

Rozciągłość kontynentu wschód-zachód (od Alaski do Labradoru) wynosi 5600 km, rozciągłość północ-południe 7175 km[5].

Największą wyspą w Ameryce Północnej (i na świecie) jest Grenlandia zajmująca powierzchnię 2,175 mln km²[6].

Najwyższym szczytem Ameryki Północnej jest położony w Kordylierach Mount McKinley (również: Denali[7]) o wysokości 6190 m[8][9][10]. Najniżej położony punkt (86 m p.p.m.) znajduje się w Dolinie Śmierci[1]. Północ tworzy tarcza laurentyńska (znana również jako kanadyjska)[5]. W zachodniej części kontynentu rozciągają się Kordyliery[11]. Na południowym zachodzie Stanów Zjednoczonych znajdują się wyżyny Kolorado[12]. Przedłużeniem systemu Kordylierów na południu jest Wyżyna Meksykańska[13]. W środkowej części kontynentu, od wybrzeża arktycznego do Rio Grande w środkowym Teksasie znajdują się Wielkie Równiny[14]. Wschodnia część Ameryki Północnej (od Nowej Fundlandii do północnej Alabamy) jest zdominowana przez Appalachy[5][15]. Linia brzegowa liczy ok. 60 tys. km[1].

Na północy panuje klimat polarny i subpolarny. Północna-wschodnia część kontynentu jest chłodna. Na zachodzie dominuje klimat umiarkowany, zaś na południu klimat podzwrotnikowy[5]. Główną rzeką jest Missisipi, która wraz z Missouri i Ohio odprowadzają wody z około 15% powierzchni Ameryki Północnej do Zatoki Meksykańskiej. Inne ważne rzeki to: Mackenzie i Rzeka Świętego Wawrzyńca[16]. Ta ostatnia łączący pięć Wielkich Jezior (Erie, Huron, Jezioro Górne, Micigan i Ontario), będących największym zbiornikiem wody słodkiej na Ziemi[14][16].

Pustynie zajmują powierzchnię 5,5%, półpustynie 11,2%[2].

Na północy pustynie arktyczne, tundra, lasy iglaste, ku południu przechodzą w lasy mieszane i liściaste, w części środkowej prerie, na pd.-zach. półpustynie i pustynie. W Kordylierach górskie lasy iglaste i roślinność alpejska, na wybrzeżach Ameryki Środkowej lasy równikowe[17]. Fauna ssaków zróżnicowana, m.in.: wół piżmowy, renifer karibu, jeleń wirginijski, niedźwiedzie (baribal, grizzly), bizon amerykański (w rezerwatach)[18].

Ludność

Pierwszymi mieszkańcami Ameryki Północnej były ludy, który wyemigrowały z Syberii do Ameryki Północnej podczas epoki lodowej[1]. Potomkami tych ludów są rdzeni Indianie, Aleuci, Innuici, stanowiący współcześnie mniejszość mieszkańców kontynentu[1][19]. Największą grupę ludności stanowią ludzie pochodzenia europejskiego. W Ameryce Północnej żyją również ludzie pochodzenia azjatyckiego i afrykańskiego oraz Latynoamerykanie[1]. W latach 1950–2008 liczba ludności się podwoiła. Rozmieszczenie ludności jest bardzo nierównomierne i jest następstwem silnego zróżnicowania środowiska naturalnego[20].

W 2005 roku na kontynencie znajdowały się trzy zespoły miejskie liczące więcej niż 10 mln mieszkańców: Meksyk (ok. 22 mln), Nowy Jork-Newark (18,8 mln), Los Angeles–Long Beach–Santa Ana (17,7 mln)[20].

Gospodarka

Ameryka Północna posiada duże zasoby bogactw mineralnych, lasów, słodkiej wody oraz żyznych gleb. Z tych względów kontynent stał się jednym z najbardziej rozwiniętych gospodarczo regionów na świecie, jednak poziom rozwoju społeczno-gospodarczego jest znacznie zróżnicowany. Na skutek przypływy imigrantów z Europy, którzy posługiwali się najnowszymi osiągnięciami technicznymi, inwestycji w transport oraz bogactwom naturalnym Stany Zjednoczone i Kanada stały się jednymi z najbogatszych państw na świecie. Państwa Ameryki Środkowej odznaczają się słabszym poziomem gospodarczym. Na przestrzeni lat rozwój gospodarczy hamowały: mniejszy od Stanów Zjednoczonych i Kanada przypływ imigrantów, rozdrobnienie tego obszaru na szereg małych państw i kolonii oraz niestabilność polityczna w regionie. W wielu państwach Ameryki Środkowej z bogactwa generowanego przez rozwój gospodarczy korzysta niewielka grupa osób. Nierówności społeczne w mniejszym stopniu dotykają również Stany Zjednoczone i Kanadę[1].

Podział polityczny Ameryki Północnej

Ameryka Północna – mapa polityczna

Państwa Ameryki Północnej oraz ich stolice

Lp.PaństwoStolicaPowierzchnia
(w km²)		Ludność
(2024 r.)
1 Antigua i BarbudaSaint John’s[21]443[21]93 316[22]
2 BahamyNassau[23]13880[23]399 440[22]
3 BarbadosBridgetown[24]430[24]282 336[22]
4 BelizeBelmopan[25]22966[25]411 106[22]
5 DominikaRoseau[26]751[26]66 510[22]
6 DominikanaSanto Domingo[27]48670[27]11 331 265[22]
7 GrenadaSaint George’s[28]344[28]117 081[22]
8 GwatemalaGwatemala[29]108889[29]18 124 838[22]
9 HaitiPort-au-Prince[30]27750[30]11 637 398[22]
10 HondurasTegucigalpa[31]11209010 644 851[22]
11 JamajkaKingston[32]10991[32]2 839 786[22]
12 KanadaOttawa[33]9984670[33]40 097 761[22]
13 KostarykaSan José[34]51100[34]5 105 525[22]
14 KubaHawana[35]110860[35]11 019 931[22]
15 MeksykMeksyk[36]1964375[36]129 739 759[22]
16 NikaraguaManagua[37]130370[37]6 823 613[22]
17 PanamaPanama[38]75420[38]4 458 759[22]
18 Saint Kitts i NevisBasseterre[39]261[39]46 758[22]
19 Saint LuciaCastries[40]616[40]179 285[22]
20 Saint Vincent i GrenadynyKingstown[41]389[41]101 323[22]
21 SalwadorSan Salvador[42]21 041[42]6 309 624[22]
22 Stany ZjednoczoneWaszyngton[43]9833517[43]334 914 895[22]

Terytoria zależne

Uwagi

  1. ↑ Wyspa Clippertona jest zaliczona do Ameryki Północnej przez Komisję Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej w Urzędowym wykazie nazw państw i terytoriów niesamodzielnych[46]. W innych opracowaniach wyspa ta wiązana z terytoriami zamorskimi Francji na Pacyfiku[47][48][49].

Przypisy

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 North America, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2025-03-29] (ang.).
  2. 1 2 Ameryka Północna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-03-29].
  3. ↑ Ameryka Środkowa, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-05-20].
  4. ↑ Ameryka Centralna, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-05-20].
  5. 1 2 3 4 5 Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 14 2003 ↓, s. 48.
  6. ↑ Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12 2002 ↓, s. 56.
  7. ↑ Denali, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-03-23].
  8. ↑ Why is Mount McKinley so big? [online], nps.gov [dostęp 2025-05-05] (ang.).
  9. ↑ A New Identity for Denali [online], bluemarble.nasa.gov [dostęp 2025-05-05] (ang.).
  10. ↑ Mount McKinley [online], britannica.com [dostęp 2025-05-05] (ang.).
  11. ↑ Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12 2002 ↓, s. 51.
  12. ↑ Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12 2002 ↓, s. 54.
  13. ↑ Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12 2002 ↓, s. 63.
  14. 1 2 Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12 2002 ↓, s. 61.
  15. ↑ Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12 2002 ↓, s. 62.
  16. 1 2 Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 14 2003 ↓, s. 49.
  17. ↑ Ameryka Północna. Ameryka Północna. Warunki naturalne. Świat roślinny., [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-03-29].
  18. ↑ Ameryka Północna. Warunki naturalne. Świat zwierzęcy, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-03-29].
  19. ↑ Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 3 2001 ↓, s. 17.
  20. 1 2 Ameryka Północna. Ludność, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-05-23].
  21. 1 2 Antigua and Barbuda [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  22. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Ranking by Population All Countries in North America [online], datacommons.stanford.edu [dostęp 2025-03-23].
  23. 1 2 Bahamas, The [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  24. 1 2 Barbados [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  25. 1 2 Belize [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  26. 1 2 Dominica [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  27. 1 2 Dominican Republic [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  28. 1 2 Grenada [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  29. 1 2 Guatemala [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  30. 1 2 Haiti [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  31. ↑ Honduras [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  32. 1 2 Jamaica [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  33. 1 2 Canada [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  34. 1 2 Costa Rica [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  35. 1 2 Cuba [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  36. 1 2 Mexico [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  37. 1 2 Nicaragua [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  38. 1 2 Panama [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  39. 1 2 Saint Kitts and Nevis [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  40. 1 2 Saint Lucia [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  41. 1 2 Saint Vincent and the Grenadines [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  42. 1 2 El Salvador [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  43. 1 2 United States [online], cia.gov [dostęp 2025-05-21] (ang.).
  44. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 49.
  45. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 50, 52.
  46. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 57.
  47. ↑ Céline Pajon, France’s Contributions to Pacific Maritime Governance [online], 20 lutego 2025 [dostęp 2025-05-20].
  48. ↑ Clipperton, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-05-20].
  49. ↑ Clipperton Island [online], britannica.com [dostęp 2025-05-20] (ang.).
  50. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 54, 57.
  51. 1 2 Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 55.
  52. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 54–55.
  53. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 52, 54, 58.
  54. ↑ Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych 2019 ↓, s. 45–47, 51–52, 56.

Bibliografia

  • Heike Barnitzke i inni, Oxford Wielka Encyklopedia Geografii, t. 3. Ameryka Północna i Południowa, Oxford Educational, 2001, ISBN 83-7425-137-9.
  • Oxford Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 12. Krajobrazy Ziemi i cuda przyrody, Bielsko-Biała: Pascal, 2002, ISBN 83-7425-146-8.
  • Oxford Wielka Encyklopedia Geografii. Tom 14. Błękitna Planeta: Historia Ziemi, Bielsko-Biała: Pascal, 2003, ISBN 83-7425-146-8.
  • Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej przy Głównym Geodecie Kraju, Urzędowy wykaz nazw państw i terytoriów niesamodzielnych, wyd. V, Warszawa: Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2019.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.