Franciszka Ciemięgowa

Franciszka Ciemięgowa
Imię i nazwisko urodzenia

Franciszka Jesionkówna

Data i miejsce urodzenia

1 października 1882
Królewska Huta

Data i miejsce śmierci

19 grudnia 1946
Katowice

Zawód, zajęcie

działaczka narodowa i oświatowa

Miejsce zamieszkania

Królewska Huta, Załęże, Katowice

Narodowość

polska

Małżeństwo

Henryk Ciemięga (1900)

Odznaczenia
Medal Niepodległości

Franciszka Ciemięgowa (ur. 1 października 1882 w Królewskiej Hucie, zm. 19 grudnia 1946 w Katowicach) – polska działaczka narodowa i oświatowa, jedna z bardziej aktywnych aktywistek ruchu kobiecego na Górnym Śląsku w okresie przedwojennym, założycielka kilku regionalnych Towarzystw Polek.

Życiorys

Urodziła się 1 października 1882 roku w Królewskiej Hucie (późniejszy Chorzów)[1] w rodzinie robotniczej Jesionków[2]. Ukończyła tamtejszą szkołę powszechną, lecz mimo wrodzonych umiejętności nie miała żadnych możliwości dalszego kształcenia, dlatego się samokształciła głównie w oparciu o miejscowe polskie biblioteki, szczególnie bibliotekę Kółka Towarzyskiego[3].

Działalność społeczną prowadziła od 1898 roku[4]. Była współzałożycielką Towarzystwa Kobiet w Bytomiu, powstałego 25 lutego 1900 roku i którego celem oficjalnym było „wzajemne kształcenie się i pouczanie się w sprawach gospodarstwa domowego, urządzanie czytelni, pomoc naukowa i dobroczynna”. Wkrótce cały zarząd towarzystwa został oskarżony, gdyż pruska policja odkryła, że na ich zebraniach wygłaszano wykłady z historii i literatury polskiej, odmawiano polskie wiersze i śpiewano polskie pieśni[5].

Po ślubie w 1900 roku wraz z mężem Henrykiem Ciemięgą osiadła w Załężu (późniejszej części Katowic), rozwijając tam działalność oświatową i organizacyjną[3]. W 1903 roku była współzałożycielką[2], a później wieloletnią prezeską Czytelni dla Kobiet w Katowicach[6]. Była także współzałożycielką Czytelni dla Kobiet w Załężu[1], powstałej w 1906 roku[3][7], która dała początek tamtejszemu polskiemu ruchowi kobiecemu i Towarzystwu Polek w Załężu[8].

W 1912 roku prowadziła się wraz z rodziną do Katowic[7], gdzie jej mąż objął stanowisko redaktora „Gazety Ludowej”. Ona sama dalej opiekowała się załęską czytelnią i była równocześnie czynna w organizacjach polskich w Katowicach. Na zebraniach wraz z mężem wygłaszała pogadanki, a ich dzieci wykonywały polskie pieśni patriotyczne[3]. Część wykładów i wydarzeń patriotycznych urządzała natomiast potajemnie w mieszkaniach prywatnych[4]. Za swoją działalność była prześladowana przez władze pruskie, które dokonywały w jej mieszkaniu rewizji, nakładały kary grzywny czy też wytaczały jej procesy sądowe[3].

Była jedną z głównych organizatorek wieców, które odbyły się na Górnym Śląsku przed wybuchem I wojny światowej. Pierwszy z nich miał miejsce w Zadolu (późniejszej części Katowic) i skupiał tysiące Polaków z Górnego Śląska. Odbywały się na nim przemówienia czołowych polskich działaczy i działaczek. Drugi wiec, będący ostatnią wielką przedwojenną inicjatywą polskiego ruchu kobiecego, odbył się w Bytomiu w maju 1914 roku. Miał on charakter patriotyczny, a za przemówienia, które na nim wygłaszała swoje przemowy, została później objęta dochodzeniem policyjnym[3].

W czasie I wojny światowej zajmowała się tajnym nauczaniem języka polskiego i propagowaniem czytelnictwa polskiego[3][2].

W 1918 roku założyła w Załężu Towarzystwo Polek[1], kobiecą organizację chadecką, prowadzącą m.in. działalność dobroczynną i opiekuńczą[9]. Przewodniczyła jej przez rok[7]. Zakładała także Towarzystwa Polek w Brynowie, Załęskiej Hałdzie i Ligocie oraz była współzałożycielką towarzystwa w Piekarach[2].

W okresie kampanii plebiscytowej, z ramienia Polskiego Komisariatu Plebiscytowego uczestniczyła w kursie w Krakowie[2], natomiast podczas plebiscytu ramienia Sekcji Kobiecej Polskiego Komisariatu Plebiscytowego w Bytomiu wyjeżdżała jako referentka do różnych miejscowości Górnego Śląska[5]. Wchodziła również w skład komitetu opieki nad polskimi emigrantami przebywającymi na Górnym Śląsku, a także wraz z rodziną prowadziła pomoc materialną na rzecz powstańców w czasie powstań śląskich[3].

Po przyłączeniu części Górnego Śląska do Polski[3], w 1922 roku była współzałożycielką Związku Towarzystw Polek w województwie śląskim i została członkinią jego zarządu głównego[2] aż do swojej rezygnacji w 1927 roku[7]. Poza tym pracowała m.in. w Polskim Czerwonym Krzyżu[7].

Kandydowała w wyborach do Sejmu Śląskiego III kadencji (1930–1935) z list Narodowego Chrześcijańskiego Bloku Gospodarczego[10].

Na początku II wojny światowej, po ataku Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku, jako jedna z bardziej aktywnych działaczek polskich musiała opuścić Górny Śląsk. Udała się do Generalnego Gubernatorstwa, gdzie przeżyła wojnę[3]. Po wojnie wróciła do Katowic[2]. Tam też zmarła 19 grudnia 1946 roku[1].

Życie prywatne

W 1900 roku poślubiła Henryka Ciemięgę (1878–1932)[6], poetę ludowego, działacza społeczno-narodowego i kulturalnego na Górnym Śląsku[11]. Miała dzieci[3].

Ordery i odznaczenia

Przypisy

  1. 1 2 3 4 Steuer 2025 ↓, C. Ciemięgowa Franciszka.
  2. 1 2 3 4 5 6 7 Hawranek 1982 ↓, s. 77.
  3. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Franciszka Ciemięgowa, „Gość Niedzielny”, 41 (18), Katowice: Kuria Diecezjalna, 30 kwietnia 1972, s. 7 [dostęp 2025-03-01] (pol.).
  4. 1 2 Lusek 2019 ↓, s. 113.
  5. 1 2 Barbara Mathes, Kobiety śląskie. Na posterunku narodowym, „Trybuna Robotnicza” (295), Katowice: Śląskie Wydawnictwo Prasowe RSW „Prasa – Książka – Ruch”, 24 grudnia 1976, s. 4 [dostęp 2025-03-01] (pol.).
  6. 1 2 Kantyka i Zieliński 1981 ↓, s. 68.
  7. 1 2 3 4 5 Lusek 2019 ↓, s. 115.
  8. ↑ Steuer 2025 ↓, C. Czytelnia dla Kobiet w Załężu.
  9. ↑ Steuer 2025 ↓, T. Towarzystwo Polek w Załężu (1).
  10. ↑ Lista kandydatów Narodowego Chrześc. Bloku Gospodarczego, „Goniec Śląski”, 289, Bytom: Katolik, 14 grudnia 1929, s. 6 [dostęp 2025-03-01] (pol.).
  11. ↑ Kantyka i Zieliński 1981 ↓, s. 67.
  12. ↑ M.P. z 1933 r. nr 212, poz. 238.

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.