Górale
.jpg)
Górale to:
- w znaczeniu ogólnym (w języku polskim) – mieszkańcy terenów podgórskich i obszarów górskich (np. górale kaukascy, górale szkoccy, górale Kantabrii),
- w ujęciu szczegółowym – grupa etniczna zamieszkująca Karpaty Zachodnie.
Podział
Wyróżniane są następujące grupy góralskie:
Górale małopolscy:
- Górale Babiogórscy,
- Górale Kliszczaccy,
- Górale Ochotniccy,
- Górale Orawscy,
- Górale Pienińscy,
- Górale Podhalańscy,
- Górale Sądeccy:[1]
- Górale Spiscy,
- Górale Zagórzańscy,
- Górale Żywieccy.
Podział na ww. grupy jest umowny, oparty na niewielkich różnicach w kulturze ludowej i równie niewielkich różnicach dialektalnych. Silniej zarysowuje się jedynie odrębność górali śląskich, którzy mówią dialektem śląskim niemazurzącym (górale wiślańscy) lub jabłonkującym (jabłonkowanie, górale jabłonkowscy) powstałym w wyniku zetknięcia gwar niemazurzących – śląskich (cieszyńskich) z mazurzącymi małopolskimi (żywieckimi) i śląsko-małopolskimi (czadeckimi). Na ogół w Czechach czują silniejsze związki ze Ślązakami, a w Polsce z innymi Góralami[2]. Górale na ogół czują się narodowościowo Polakami, Słowakami lub Góralami, często mając parę identyfikacji naraz[3][4].
Etnogeneza
Jan Stanisław Bystroń pisząc na temat etnogenezy grup góralskich dowodził, że ludność ta pochodzi głównie z osadników z Małopolski. Grupę tę kształtowały odmienne warunki bytu gospodarczego, większa swoboda i niezależność od wpływów ogólnopolskich niż na nizinach. Ponadto na Podhalan wpływała kultura wysokogórskich pasterzy nadchodząca ze wschodu z Rusi i Rumunii (Wołosi), a także aktywne kontakty z ludnością góralską na północnym stoku Karpat. Warto zaznaczyć, że kiedy Wołosi dotarli na ziemie zamieszkane przez Górali, to termin Wołoch nie miał znaczenia etnicznego i większość Wołochów to była prawosławna ludność słowiańska. Te zróżnicowane wpływy doprowadziły do ukształtowania własnej bogatej kultury góralskiej[5][6][7].
Stroje góralskie
W kulturze ludowej Karpat nie istnieje jednolity strój góralski – termin ten odnosi się do różnorodnych ubiorów regionalnych, które kształtowały się w zależności od czynników społecznych, historycznych, ekonomicznych i geograficznych. Stroje górali karpackich różniły się między sobą w zależności od[8]:
- przynależności etnograficznej (np. górale pienińscy),
- statusu cywilnego (np. strój mężatki, panny itd.),
- zamożności,
- okresu (ubiory z lat 30. XX wieku różnią się wyraźnie od tych noszonych na początku XIX wieku),
- płci,
- okazji (np. stroje ślubne).
Przykłady strojów regionalnych: Wśród grup zamieszkujących Karpaty wyróżnia się m.in.[8]:
- strój górali podhalańskich,
- strój górali zagórzańskich,
- strój górali kliszczackich,
- strój górali żywieckich,
- strój górali babiogórskich,
- strój spiski,
- strój orawski,
- strój górali sądeckich,
- strój górali śląskich,
- strój górali pienińskich,
- strój górali czadeckich.
Również stroje ludowe Łemków, Bojków i Hucułów wykazują zróżnicowanie regionalne. Nie istnieje jednolity strój łemkowski, bojkowski czy huculski – ich forma zależała od okresu historycznego, statusu społecznego, czy nawet lokalnych upodobań[8].
Kultura
W kulturze poszczególnych grup góralskich widać także wpływy słowackie i węgierskie. Kulturowo są częścią jednej rodziny kulturowej ze Słowakami i Rusinami. Kultura górali jest jedną z odrębniejszych, jak nie najodrębniejszą z kultur w Polsce.
Przypisy
- ↑ Górale Sądeccy (Biali i Czarni) - Związek Podhalan [online], 29 sierpnia 2024 [dostęp 2025-05-08].
- ↑ Zbigniew Greń, Śląsk Cieszyński. Dziedzictwo językowe, Warszawa 2000, ISBN 83-86619-09-0, OCLC 57740013 [dostęp 2023-01-24].
- ↑ Czy górale wyrażą przynależność do grupy etnicznej? Spis Powszechny 2021 [online], Onet Wiadomości, 10 kwietnia 2021 [dostęp 2023-01-24] (pol.).
- ↑ Ivana Šalgová, Gorali chcú byť národnostnou menšinou [online], Správy RTVS, 4 października 2020 [dostęp 2023-01-24] (słow.).
- ↑ Jan Stanisław (1892-1964) Bystroń, Ugrupowanie etniczne ludu polskiego = Les groupes ethnographiques polonais, Kraków: Orbis, 1925 [dostęp 2023-08-18].
- ↑ Michał Jarząbek Giewont, Pasterstwo tatrzańskie [online], tatry-przewodnik.com.pl [dostęp 2023-08-18] (pol.).
- ↑ Łukasz Pudzisz, Wołosi [online], Hawok.pl, 10 grudnia 2021 [dostęp 2023-08-18] (pol.).
- 1 2 3 Stroje ludowe [online], strojeludowe.net [dostęp 2025-04-30].
Linki zewnętrzne
- Marek Skawiński: Góralszczyzna polska. Tekst złożony do druku w piśmie „Podhalanin”, Związek Podhalan. Góralski serwis informacyjny 23 lutego 2014. zwiazek-podhalan.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-23)].
- Górale, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 693.
- Góralszczyzna polska. Obszary grup etnograficznych. [Mapa etnograficzna rozmieszczenia grupy górali polskich w Beskidach]
