Zagórzanie

Zagórzanie (górale zagórzańscy) – góralska grupa etnograficzna narodowości polskiej zamieszkująca część Beskidu Wyspowego i północną stronę Gorców. Stolicą regionu zagórzańskiego jest miasto Mszana Dolna. Zagórzanie posiadają własny folklor, bogatą tradycję, strój oraz gwarę.

Wincenty Pol, który jako pierwszy zanotował nazwę „Zagórzanie”, tak wyjaśnił jej pochodzenie:

Siedziby ich leżą w głębokiej kotlinie pomiędzy północnym stokiem polskiego Beskidu. Stąd też, czy zbliżamy się do ich posad od Tatrów i nowotarskiej doliny, czy od równin Wisły — zawsze leżą one za górą. Przeto bywają Zagórzanami nazywani^[1].

Zagórzanie zamieszkują północną stronę Gorców oraz część sąsiadującego z nimi Beskidu Wyspowego. Największe ich skupisko znajduje się w okolicach Mszany Dolnej, w miejscowościach takich jak Mszana Górna, Jurków (powiat limanowski), Chyszówki, Półrzeczki i Lubomierz. Od południa graniczą z Podhalanami, od których oddzielają ich pasma Gorców. Od północnego wschodu sąsiadują z Lachami Limanowskimi, a naturalną granicę stanowią Mogielica, Ćwilin i Śnieżnica. Na południowym wschodzie stykają się z Góralami Łąckimi, natomiast od północnego zachodu ich granicę z Kliszczakami wyznaczają Szczebel i Luboń Wielki^[2].

Niegdyś tereny zamieszkiwane przez górali zagórzańskich obejmowały tereny Rabki Zdroju^[3][4] i okolicznych wsi, jednak w ostatnich latach owe tereny uległy silnemu wpływowi kultury podhalańskiej.

Strój męski składał się z tzw. hazuki, uszytej z sukna samodziałowego czarnego lub brązowego, sukiennych białych spodni oraz krótkiego białego serdaka ze skór owczych bez rękawów, wkładanego na koszulę (spinaną niegdyś mosiężną spinką) i pod hazukę. Spodnie miały dwa przypory, zdobione parzenicą w kolorze czerwonym i niebieskim. Na nogi wkładano kierpce przytrzymywane skórzanymi rzemieniami. Gdy wychodzili na zewnątrz ubierali na siebie kożuchy z owczej skóry (kubraki) aby ochronić się przed zimnem. Głowę okrywał filcowy kłobuk^[5].

Kobiety nosiły białe spódnice zdobione wzorami. Plecy okrywała tzw. łoktuszka, a głowę mężatek czepiec. Zamożne gospodynie miały spódnice i zapaski z wełny i jedwabiu. Na nogi wkładały kierpce, zaś od święta buty z miękkimi cholewami^[5].

• 
  Stroje Zagórzan w Orkanówce
• 
  Serdak górala zagórzańskiego
• 
  Męski i żeński strój Zagórzan
• 
  Kierpiec Zagórzanina

Folklor zagórzański zachował się stosunkowo słabo do dzisiejszych czasów, ulegając wpływom z sąsiedniego Podhala czy też Lachów.

Tradycyjna muzyka zagórzańska ma wiele wspólnego z muzyką wszystkich górali karpackich (m.in. obecność tzw. skali góralskiej). Od zawsze wykonywana była w składzie: skrzypce-prym, skrzypce-sekund oraz basy. W nielicznych już tradycyjnych melodiach zagórzańskich dominują durowe, wysokie brzmienia. Zachowały się jeszcze żywiołowe melodie pasterskie. Tradycyjna muzyka tego regionu, najbardziej autentyczna i prawdziwa, grywana jest przez starszych mieszkańców regionu^[6].

W zapomnienie odeszły tradycyjne instrumenty pasterskie, takie jak: fujarki, piszczałki i dudy. Podobnie w szczątkowym stanie zachowały się tańce pasterskie i solowe. Lepiej zachowały się tańce „od Lachów” takie jak np. polki. Na terenie zagórzan czasami tańczone były tańce zapożyczone z Podhala (cyfrowany, zbójnicki)^[7].

Folklor Zagórzan został ukazany w filmie fabularnym z 1988 pt. Kolory Kochania, który ukazuje historię Władysława Orkana^[8][9]

• Szczegółowy opis strojów Zagórzańskich