Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck

Karol Łazarz Henckel von Donnersmarck urodził się 5 marca 1772 roku na zamku w Świerklańcu na Górnym Śląsku^[1]. Pochodził z wpływowej rodziny szlacheckiej Henckel von Donnersmarck, o korzeniach austriacko-niemieckich. Ród ten wywodził się z regionu Spisz (Górne Węgry, dziś Słowacja) i już w XIV wieku został wyniesiony do stanu szlacheckiego. W początkach XVII wieku, w czasie rządów cesarza Rudolfa II Habsburga, pradziad Karola – Łazarz I Starszy – wraz z synem Łazarzem II uzyskali w zamian za udzielone cesarzowi pożyczki znaczne posiadłości na Śląsku: ziemię bytomską oraz bogumińską (najpierw jako zastaw, następnie na własność dziedziczną)^[2]​. W 1697 r. cesarz Leopold I podniósł ziemię bytomską do rangi wolnego państwa stanowego, a Hencklowie von Donnersmarck uzyskali tytuł wolnych panów stanowych Bytomia^[2]. Ród podzielił się z czasem na kilka linii terytorialnych – m.in. bytomsko-siemianowicką (katolicką od końca XVII w.) oraz tarnogórsko-świerklaniecką (pozostającą przy protestantyzmie)​^[1]. Karol Łazarz należał do tej drugiej gałęzi (świerklanieckiej), która otrzymała w dziedzictwo dobra Tarnowskich Gór i Świerklańca.

Ojcem Karola był hrabia Erdmann Gustaw Henckel von Donnersmarck (1734–1805), dziedzic głównej części dóbr rodowych wraz z zamkiem w Świerklańcu​^[1]. Matka, Rudolfina Wilhelmina z domu von Dyherrn und Schönau (zm. 1802), wywodziła się z śląskiej arystokracji baronowskiej​​^[1]. Rodzice doczekali się siedmiorga dzieci, lecz tylko dwaj synowie dożyli wieku dorosłego​^[1]. Karol Łazarz który był najmłodszym z synów​, miał starszego brata Gustawa Adolfa (1764-1813). Po śmierci ojca w 1805 r. schedę po nim początkowo objął właśnie Gustaw Adolf, który został 7. wolnym panem stanowym Bytomia^[1]. Jednak Gustaw Adolf zginął w kampanii napoleońskiej – poległ w listopadzie1813 r. w bitwie pod Głogowem​^[1]. W rezultacie całość rozległych dóbr rodzinnych przeszła na Karola Łazarza jako jedynego żyjącego syna​^[1].

Karol Łazarz poślubił hrabiankę Julię von Bohlen (1800–1866), córkę hrabiego Fryderyka Ludwika von Bohlen^[3]​. Małżeństwo to zapewniło mu dodatkowe koneksje w kręgach arystokracji pruskiej. Para doczekała się siedmiorga dzieci – dwóch synów i pięciu córek^[3]. Starszy syn, Karol Fryderyk Ludwik (ur. 1817-1848), zmarł bezpotomnie w młodym wieku^[1]. Młodszym synem był Guido Henckel von Donnersmarck (1830–1916), który został jedynym spadkobiercą olbrzymiego majątku ojca. Córki Karola Łazarza zawarły małżeństwa z przedstawicielami innych rodów szlacheckich. Sam Karol Łazarz wychowany był w religii ewangelickiej (protestanckiej), podobnie jak cała świerklaniecka linia rodu​^[1], co jednak nie przeszkadzało Donnersmarckom utrzymywać dobrych relacji zarówno z katolikami, jak i protestantami na Górnym Śląsku.

Karol Łazarz wychował się w środowisku arystokratycznym. Odebrał staranne domowe wykształcenie odpowiednie dla młodego szlachcica – uczył się języków (niemieckiego, francuskiego, być może polskiego), podstaw nauk przyrodniczych i zarządzania majątkiem pod okiem prywatnych nauczycieli. Młodość Karola przypadła na burzliwe czasy wojen napoleońskich. Po rozbiorach Polska zniknęła z mapy, a Śląsk znajdował się pod władzą Królestwa Prus. Gdy wybuchły wojny z Francją, wielu przedstawicieli śląskiej szlachty opowiedziało się po stronie króla pruskiego. Karol Łazarz również włączył się w działania militarne. W 1813 r., w okresie tzw. wojny wyzwoleńczej przeciw Napoleonowi, uczestniczył w organizowaniu górnośląskich oddziałów ochotniczych. W czasie 100 dni Napoleona (1815) sformował własnym sumptem pułk śląskich huzarów i objął nad nim dowództwo jako pułkownik​^[4]. Był to nowo utworzony pruski 7. pułk huzarów (noszący imię „König Wilhelm I.”), złożony głównie z ochotników z Górnego Śląska. Karol Łazarz dowodził tym pułkiem od marca 1815 r., przyczyniając się do mobilizacji lokalnej szlachty i mieszczan do walki z Francuzami^[4]. Choć służba frontowa Karola trwała krótko – już w styczniu 1816 r. przekazał dowództwo zawodowemu oficerowi – to jego zaangażowanie przyniosło mu uznanie i wojskowe szlify. Dzięki zasługom wojennym Karol Łazarz awansował w armii pruskiej do stopnia pułkownika (Oberst)^[3]. Za męstwo i wkład w walki otrzymał prestiżowe odznaczenie wojskowe – Order Pour le Mérite (Krzyż „Za Zasługę”) z Koroną​^[3], nadawany za wybitne czyny na polu bitwy.

Po zakończeniu wojen napoleońskich Karol Łazarz skoncentrował się na gospodarczym rozwoju swoich dóbr, stając się jednym z pionierów industrializacji Górnego Śląska. Jako dziedzic rozległych ziem dostrzegł potencjał drzemiący w bogatych złożach minerałów – węgla kamiennego, rud cynku i ołowiu – zalegających w regionie. Już w latach 20. XIX wieku rozpoczął inwestycje przemysłowe na wielką skalę. W połowie lat 20. XIX w. uruchomił w Bytomiu hutę cynku „Clara”^[1], jedną z pierwszych nowoczesnych hut cynku na Śląsku. Wkrótce potem, dostrzegając rosnące zapotrzebowanie na węgiel, założył kopalnię węgla kamiennego „Quintoforo” w Lipinach^[1]. Nazwa tej kopalni nawiązywała do historycznego przydomka rodu (Henckel de Quintoforo) i symbolizowała kontynuację rodzinnych tradycji górniczych.

Największym przedsięwzięciem przemysłowym Karola Łazarza była budowa dużej huty żelaza w Świętochłowicach. W 1828 r. rozpoczęto w jego dobrach budowę huty „Bethlen-Falva” (późniejsza Huta Florian), którą ukończono w 1833 r.^[1]. Była to nowoczesna jak na owe czasy huta, nazwana na cześć przodków żony Karola (ród Turzon von Bethlenfalva). Wytwarzała żelazo i stal, stając się zalążkiem przyszłego kombinatu metalurgicznego. Huta „Bethlen-Falva” przyczyniła się do przekształcenia Świętochłowic z niewielkiej wsi w ważny ośrodek przemysłowy regionu.

W kolejnych latach Donnersmarck kontynuował rozwój górnośląskiego imperium przemysłowego. W latach 40. XIX wieku założył w Zabrzu kopalnię węgla „Concordia”, która dała początek wielkiemu kompleksowi hutniczo-górniczemu w tej miejscowości^[1]. Kopalnia „Concordia” szybko się rozrosła i wraz z sąsiednimi zakładami utworzyła zalążek późniejszej potęgi przemysłowej Zabrza. Ponadto Karol Łazarz aktywnie unowocześniał istniejące folwarki i zakładał nowe zakłady przetwórcze (np. cegielnie, młyny) na terenie swoich rozległych posiadłości.

Warto podkreślić, że Karol Łazarz działał w okresie początków rewolucji przemysłowej na Śląsku. Jego inwestycje przyczyniły się do uprzemysłowienia regionu – Katowice, Zabrze, Bytom, Świętochłowice i okolice zawdzięczają rozwój w znacznej mierze takim magnatom jak Donnersmarck^[5]​. Według przekazów, Karol Łazarz miał udział także w uruchamianiu pierwszych kopalń w rejonie Katowic (wówczas wsi Katowice), choć formalnie teren ten należał do innych właścicieli (m.in. Wincklerów). Niemniej jednak, sieć jego przedsiębiorstw górniczo-hutniczych oplatała sporą część Górnego Śląska. Dość wspomnieć, że w 1834 r. uzyskał on od rządu pruskiego prawo pierwszeństwa w eksploatacji wszelkich złóż galmanu (ruda cynku) i węgla na obszarach stanowiących jego własność^[1]. Przywilej ten gwarantował, że żadne obce towarzystwo górnicze nie rozpocznie wydobycia na jego ziemiach bez wcześniejszej propozycji dla Donnersmarcka – państwo zatrzymało co prawda regalia górnicze, ale Karol mógł jako pierwszy zagospodarować bogactwa naturalne swoich dóbr.

Działalność przemysłowa Karola Łazarza uczyniła go jednym z najzamożniejszych przedsiębiorców ówczesnych Prus. Był magnatem przemysłowym w pełnym tego słowa znaczeniu – kontrolował kopalnie (węgla i cynku), huty żelaza, huty cynku oraz rozległe włości rolne, tworząc zintegrowane imperium ekonomiczne^[6]. Jego przedsięwzięcia nie tylko mnożyły rodzinny majątek, ale także tworzyły miejsca pracy i przyciągały na Górny Śląsk wykwalifikowanych fachowców (górników, hutników, inżynierów) m.in. z Saksonii i Czech. Dzięki temu region przeżywał okres dynamicznego rozwoju gospodarczego w pierwszej połowie XIX wieku.

Poza działalnością gospodarczą Karol Łazarz pełnił ważne funkcje polityczno-administracyjne, wynikające ze swojego statusu urodzenia. Był jednym z ostatnich przedstawicieli stanowej arystokracji śląskiej sprawujących tradycyjne tytuły i urzędy feudalne, a zarazem brał udział w nowoczesnym życiu politycznym Królestwa Prus.

Jako właściciel wolnego państwa stanowego Bytom​^[3], Karol Łazarz nosił tytuł wolnego pana stanowego. Tytuł ten został mu oficjalnie potwierdzony w 1827 roku, kiedy to objął godność 9. wolnego pana stanowego Bytomia (dziedziczoną w rodzinie od czasów cesarza Leopolda I)^[1]. Należy zaznaczyć, że w XIX wieku tytuł ten miał już charakter wyłącznie honorowy – reformy państwa pruskiego stopniowo ograniczyły przywileje feudalne dawnych panów stanowych^[7]. Niemniej Donnersmarck uchodził za jedną z najbardziej wpływowych osób na Górnym Śląsku, a jego opinia liczyła się zarówno wśród lokalnej administracji, jak i na dworze królewskim w Berlinie.

W 1840 r. Karol Łazarz otrzymał od króla Fryderyka Wilhelma IV kolejną prestiżową godność dworską – mianowano go dziedzicznym wyższym podczaszym krajowym w Prowincji Śląskiej (Obermundschenk des schlesischen Landes) z prawem do tytułu Ekscelencji^[1]. Był to honorowy urząd nawiązujący do dawnej hierarchii dworu królewskiego, świadczący o wysokiej pozycji Donnersmarcka wśród pruskiej arystokracji.

Po wprowadzeniu w Prusach monarchii konstytucyjnej, Karol Łazarz zasiadł również w parlamencie. Jako wolny pan stanowy wszedł w skład Izby Panów (pruskiej izby wyższej parlamentu), zostając jej dziedzicznym członkiem dożywotnio^[1]. Donnersmarck zabierał tam głos w sprawach dotyczących Śląska i gospodarki, opowiadając się zwykle za polityką sprzyjającą wielkim posiadaczom ziemskim i przemysłowcom.

Karol Łazarz piastował ponadto szereg pomniejszych tytułów i godności. Był kawalerem i dostojnikiem Zakonu Joannitów, gdzie pełnił funkcję Komendatora i Ordens-Seniora (starszego członka kapituły) tego zakonu rycerskiego^[1]. Godność ta była wyróżnieniem przyznawanym wpływowym protestanckim arystokratom pruskim, niosącym ze sobą prestiż i łączącym się z działalnością charytatywną (Joannici prowadzili m.in. szpitale). Donnersmarck został też uhonorowany najwyższymi odznaczeniami Królestwa Prus: w uznaniu zasług cywilnych i wojskowych nadano mu Order Czarnego Orła (najwyższe pruskie odznaczenie, które otrzymał w wersji z Brylantami)^[1].. Posiadał także tytuł hrabiego cesarstwa (hrabiego Świętego Cesarstwa Rzymskiego, który ród uzyskał już w XVII w.) oraz barona von Donnersmarck. Był zatem jedną z najbogaciej tytułowanych osób swojej epoki: przysługiwały mu formy grzecznościowe Jasność (dla wolnego pana stanowego) oraz Ekscelencja (dla wyższego podczaszego krajowego).

Zmarł 12 lipca 1864 r. we Wrocławiu. Został pochowany w Świerklańcu w mauzoleum rodowym, które zostało zniszczone w 1945 r.