Kowale Pańskie
| wieś | |
 Kościół w Kowalach Pańskich | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Powiat | |
| Gmina | |
| Liczba ludności (2006) |
190 |
| Strefa numeracyjna |
63 |
| Kod pocztowy |
62-704[1] |
| Tablice rejestracyjne |
PTU |
| SIMC |
0285451 |
Położenie na mapie gminy Kawęczyn _location_map.png) | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego  | |
Położenie na mapie powiatu tureckiego  | |
 51°56′06″N 18°33′11″E/51,935000 18,553056[2] | |
Kowale Pańskie – wieś w Polsce położona w województwie wielkopolskim, w powiecie tureckim, w gminie Kawęczyn. Do 1954 roku siedziba gminy Kowale Pańskie.
Wieś leży w odległości 3 km na północ od Kawęczyna i 6 km na północny zachód od Dobrej, przy drodze krajowej nr 83 do Sieradza. Przez północną część wsi przepływa rzeka Kiełbaska.
W Kowalach Pańskich znajdują się zabytkowy kościół, cmentarz, kaplica pogrzebowa, Zespół Szkół, Ochotnicza Straż Pożarna, Biblioteka Gminna, Przedszkole Gminne oraz boisko parafialne.
Historia
Kowale Pańskie nazywane były Kowalami Szlacheckimi. Nazwa ta pochodzi od kowali rzemieślników pracujących na folwarku pańskim.
Najstarsze dane historyczne pochodzą z XIII wieku. W okresie carskiej Rosji i do roku 1954 była to siedziba gminy. W latach 1954–1972 siedziba gromadzkiej rady narodowej.
W XIX wieku pisano: Kowale Pańskie, wieś i probostwo, folwark. Pod względem administracji sądowej należały do sądu gminnego okręgu IV w Tokarach.
W skład dóbr ziemskich wchodziły folwarki: Kowale Pańskie, Kaczki Mostowe, Kaczki Średnie, Siedliska, Dziewiątka, Muchów, osada leśna i Młyn Przygoński.
Właścicielami dóbr byli kolejno: Walewscy, Czarneccy, Węsorscy i Robert Scholtz, który powołał do życia fabrykę mąki kościanej oraz młyn parowy.
W XVIII wieku Kowale Pańskie należały do dóbr ziemskich arcybiskupstwa gnieźnieńskiego, do klucza tureckiego województwa i powiatu Sieradz. Przed 1512 rokiem należały do klucza uniejowskiego, województwo Sieradz.
W końcu XIX wieku istniała we wsi fabryczka mąki kostnej oraz młyn parowy[3].
W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Kowale Pańskie. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa konińskiego.
Kowale Pańskie to zarówno wieś, jak i folwark, a także probostwo. Tam też mieściła się siedziba gminy. Wieś Kowale wraz z Wolą Kowalską miała 21 domostw, w których mieszkały 323 osoby. Z probostwem związany był jeden dom, w którym mieszkało 6 osób, a w folwarku (w 5 domach) mieszkały 153 osoby[4].
Gmina Kowale Pańskie posiadała w roku 1867 obszar 12 791 mórg i miała 4 038 mieszkańców. Podlegała sądowi gminnemu okręgu IV w Tokarach. Na miejscu była też szkoła początkowa.
Pamiątką świetności Kowali Pańskich jest w początku XX wieku pozostał murowany budynek dawnego urzędu gminnego, w którym obecnie znajduje się posterunek policji. Tamte czasy pamięta także drewniany budynek posesji nr 32532.
Dobra Kowale Pańskie, albo Szlacheckie, składały się z folwarków: Kowale Pańskie, Kaczki Mostowe, Kaczki Średnie, Siedliska, Dziewiątka i Muchów oraz osady leśnej – Młyn Przygoński. Dobra te zamieszkiwało 425 mężczyzn i 432 kobiety. Grunty dworskie w latach 80-tych XIX wieku zajmowały 4020 mórg: ornych było 1337, łąk – 689, lasów – 830.
Dobra te miały różnych właścicieli i należały do Walewskich, Czarneckich, a w drugiej połowie XIX wieku do Węgierskich i Scholtzów. Robert Scholtz założył młyn parowy, a także fabrykę, która wytwarzała rocznie około 500 ton mączki kostnej. Po nim właścicielem dóbr stał się Jan Kołodziejski, a następnie rodzina Skowrońskich. Ostatnimi właścicielami byli Józef Janusz Skowroński wraz z małżonką Zofią z domu Nałęcz-Raczyńską.
Kolejne lata XX wieku doprowadziły do rozparcelowania tych dóbr. Między innymi oddzielono Kaczki Średnie, a ich nowy właściciel postawił tam odrębną siedzibę. W czasie okupacji majątek zajęli Niemcy, a rodzinie Skowrońskich w dniu 8.12.1939 roku dano kwadrans na opuszczenie siedziby. Wędrując przez kolejne punkty etapowe: kościół w Turku i w Kole, zostali wraz z innymi właścicielami ziemskimi wysiedleni do Bochni. Później przebywali czasowo również w Warszawie i w okolicach Sochaczewa.
We wsi Kowale Pańskie osiedlonych było 30 gospodarzy na 60 morgach, we wsi Cegielnej – 11 na 41 morgach, w Kaczkach Średnich było ich 10 na 112 morgach, w Kaczkach Mostowych mieszkało 14 na 24 morgach, a wieś Siedliska miała 14 gospodarzy pracujących na 204 morgach.
W roku 1920 powstała jednostka Ochotniczej Straży Pożarnej w Kowalach Pańskich. Inicjatorami byli ks. Stanisław Dutkiewicz oraz grono mieszkańców, m.in. Ludwik Kleta, Czesław Paruszewski i Jan Wiśniewski. Pierwszą remizą było pomieszczenie udostępnione na plebanii. Kolejny proboszcz – ks. Tadeusz Rutkowski – wydzielił z ziemi parafialnej działkę, na której w 1925 roku powstała niewielka strażnica.
Kowale Pańskie, w XVIII wieku, były miejscowością pełną uroku, której chlubą była siedziba właścicieli ziemskich – wspaniały dwór modrzewiowy, stanowiący symbol tego majątku. Dwór ten, otoczony malowniczym parkiem, był nie tylko miejscem mieszkania szlacheckiej rodziny, ale także ośrodkiem życia towarzyskiego i kulturalnego w regionie. Urokliwe położenie tej posiadłości sprawiało, że wydawało się, iż Kowale Pańskie będą na zawsze symbolem dobrobytu i majestatu tej ziemi.
Majątek Kowale Pańskie przez wieki przechodził z rąk do rąk, a dwór był świadkiem wielu historycznych wydarzeń. W XVIII wieku, jako posiadłość ziemska, przyciągał uwagę nie tylko lokalnej społeczności, ale także szlacheckich rodów, którzy dbali o jego rozwój. Siedziba właścicieli była prawdziwym przykładem wspaniałości ówczesnej architektury szlacheckiej, a otaczający ją park dodawał temu miejscu wyjątkowego uroku.
Niestety, dwór nie przetrwał prób czasu. Choć w czasie II wojny światowej Niemcy nie zdołali go zniszczyć, to nie udało się go ocalić po wyzwoleniu. W styczniu 1945 roku, w trakcie wojny, zatrzymali się w nim rosyjscy żołnierze, którzy po ciężkim dniu walk postanowili się pocieszyć. Jednym z ich pomysłów było rozpalenie ogniska wewnątrz budowli. Niestety, to nieostrożne działanie doprowadziło do doszczętnego zniszczenia dworu, który spłonął w płomieniach.
Po tym tragicznym wydarzeniu, Kowale Pańskie straciły jedną ze swoich największych chlub, a pamięć o dworze modrzewiowym na zawsze pozostała w historii tej miejscowości.
Kościół i parafia
Pierwotny kościół wzmiankowany był w XV wieku. Obecny, murowany kościół pw. Siedmiu Boleści NMP zbudowany został w stylu klasycystycznym w latach 1847–1853 z fundacji Antoniego Czarneckiego z Brzóstkowa na miejscu poprzedniej świątyni.
Część detali architektonicznych oraz szczyt zachodniej elewacji z wieżą mają szereg cech neoromańskich. Dwuspadowe dachy oraz na wieży w kształcie stożka kryte są blachą.
Jednonawowe wnętrze z wyposażeniem wykonane jest w stylu późnoklasycystycznym, a ściany dzielone są pilastrami. Ołtarz główny wykonany jest w formie czterokolumnowego frontonu, zwieńczonego belkowaniem z trójkątnym tympanonem. W bocznym ołtarzu znajduje się XVIII-wieczna Pietà. Ponadto godnymi uwagi są: portret trumienny namalowany na blasze z XVII wieku oraz szereg naczyń liturgicznych z przełomu XVII i XVIII wieku.
Oświata i kultura
- Przedszkole Gminne w Kowalach Pańskich.
- Szkoła Podstawowa i Gimnazjum w Kowalach Pańskich – istniała już w XIX wieku. Była to gminna szkoła, mieszcząca się w budynku wiejskim. W 1933 roku postanowiono wybudować szkołę z prawdziwego zdarzenia jak na owe czasy. Obecnie w skład obwodu szkolnego wchodzą wsie: Kowale Pańskie, Kowale Pańskie-Kolonia, Marianów-Kolonia, Dziewiątka, Ciemień, Siedliska, Nowy Czachulec, Leśnictwo, Młodzianów.
- Biblioteka Publiczna Gminy Kawęczyn z siedzibą w Kowalach Pańskich.
Przypisy
- ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2022, s. 531 [zarchiwizowane 2022-10-26].
- ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 59940
- ↑ Piotr Maluśkiewicz, Województwo konińskie : szkic monograficzny, wyd. 1, Warszawa: Państwowe Wydawn. Nauk, 1983, s. 202, ISBN 83-01-00534-3, OCLC 11783554
- ↑ Maciej Mitręga, Agnieszka Małecka, Consumer as member of organization – extending co-production perspective, „Studia i Prace WNEiZ”, 43, 2016, s. 261–270, DOI: 10.18276/sip.2016.43/3-24, ISSN 2080-4881 [dostęp 2025-04-27].
Bibliografia
- Piotr Maluśkiewicz, Ziemia konińska – przewodnik turystyczny, Konin: „Apeks”, 1997, ISBN 83-86139-28-5, OCLC 750945451.
- Andrzej Czesław Nowak, Konin, Turek, Dobra, Golina, Rychwał, Tuliszków oraz okolice – przewodnik turystyczny, Poznań: Centralny Ośrodek Informacji Turystycznej, 1987, ISBN 83-85034-04-8, OCLC 69453891.
