Mit kompensacyjny

Mit kompensacyjny, funkcja kompensacyjna – określenie motywu w dziełach artystycznych (zwykle fabularnych), które promują pogląd, że istnieje możliwość wygranej w najbardziej niedogodnych warunkach, nawet w czasie klęski[1][2][3]. Mit ten pojawia się zwłaszcza w dziełach napisanych w historycznym i kulturowym kontekście potrzeby psychologicznej kompensacji; jak napisał Jacek Dukaj: „Prawdziwi zwycięzcy nie muszą się pocieszać baśniami o zwycięstwach fikcyjnych”[4].

Mit kompensacyjny wynika z pamięci o negatywnych wydarzeniach (klęsce militarnej, upadku państwowości) i emocjach (np. lęku)[5][6]. Może być uzasadnieniem postawy heroizmu[5]. Pełni funkcję terapeutyczną na skalę społeczną[2]. Termin został ukuty przez Kazimierza Wykę[7].

W kontekście polskim popularyzacja tego mitu wynika z XIX-wiecznego zapotrzebowania czytelników okresu rozbiorów i kryzysu pozytywizmu na literaturę ukazującą silną, niepodległą Polskę[7][8][9]. Termin jest stosowany m.in. w odniesieniu do dzieł Henryka Sienkiewicza (Trylogia Sienkiewicza – w tym kontekście jest powiązany z pojęciem „krzepienia serc”[8][10][11][2])[12][8][13][2] lub późniejszych, bardziej współczesnych fantastycznych wizji historii alternatywnych, pokazujących „optymistyczną, konserwatywną wersję dziejów narodowych”[10], zwykle w formie mocarstwowej, lub ahistorycznie zwycięskiej Polski (która nie uległa rozbiorom, zwyciężyła w powstaniach narodowych, lub odparła niemiecką inwazję w '39)[1][14][15][16][3][17]. Przykładem takich utworów są m.in. Historia przyszłości Adama Mickiewicza, Rok 1974 Bolesława Żarnowieckiego (1927) czy współczesne Mocarstwo Marcina Wolskiego (2009), Burza Macieja Parowskiego (2010) i liczne utwory serii Zwrotnice czasu Narodowego Centrum Kultury[3][17]. Mit kompensacyjny w kontekście mocarstwowej Polski jest często powiązany z poglądami konserwatywnymi[8][10]; pojawiają się w tych utworach wątki takie jak odnowicielska rola Polski dla Europy czy dowodzenie wyjątkowej roli Polski w dziejach chrześcijaństwa (np. Marek S. Huberath, Druga podobizna w alabastrze; Jacek Inglot, Quietus obydwie z 1997)[17]. Powiązany jest także m.in. z mitem sarmackim, gloryfikującym erę I Rzeczpospolitej i jej kulturę (w tym sarmatyzm)[14]. Niektóre utwory mogą mieć korzenie w historycznym ruchu mesjanizmu polskiego[1].

Mitem kompensacyjnym nazwano też pojęcie Matki Polki – tu w kontekście braku poparcia pewnych środowisk kobiecych dla ruchów feministycznych w Polsce[18][19].

Mity kompensacyjne są także zauważalne w kontekstach innych krajów i kultur, np. w słowiańskim, rusofilskim micie o „umiłowaniu pokoju i zbawianiu świata przez... rosyjską duszę”[20].

Zobacz też

Przypisy

  1. 1 2 3 Krzysztof Głuch, Fantastyka kulturoznawcza [online], Czas Kultury, 18 lutego 2011 [dostęp 2025-01-28].
  2. 1 2 3 4 Odmiany powieści historycznej [online], encyklopedia.interia.pl [dostęp 2025-03-18].
  3. 1 2 3 Marta Błaszkowska, Kolosy na glinianych nogach : imperialne fantazje w polskiej prozie postapokaliptycznej i historiach alternatywnych, Dyskursy imperiów red. Maciej Nawrocki Kraków 2018, s. 127–144, 2018, ISBN 978-83-949010-3-5 [dostęp 2025-03-18].
  4. ↑ Jacek Dukaj, Łukasz Orbitowski, Wit Szostak, Esensja: ‹S.O.D.: Burza dziejów, ucieczka z powieści 2010› [online], Esensja.pl, 19 lipca 2010 [dostęp 2025-01-28] (pol.).
  5. 1 2 Krzysztof Biedrzycki, Poezja i pamięć. O trzech poematach Czesława Miłosza, Zbigniewa Herberta i Adama Zagajewskiego, Wydawnictwo UJ, 2008, s. 203, ISBN 978-83-233-8188-4 [dostęp 2025-03-18].
  6. ↑ Czesław Deptuła, Galla Anonima mit genezy Polski: studium z historiozofii i hermeneutyki symboli dziejopisarstwa średniowiecznego, Instytut Europy Środkowo Wschodniej, 2000, s. 141, ISBN 978-83-85854-58-6 [dostęp 2025-03-18].
  7. 1 2 Tadeusz Bujnicki, Polska powieść historyczna XIX wieku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1990, s. 25, ISBN 978-83-04-03644-4 [dostęp 2025-03-18].
  8. 1 2 3 4 Tadeusz Bujnicki, Alicja Helman, "Potop" Henryka Sienkiewicza: powieść i film, Wydaw-a Szkolne i Pedagogiczne, 1977, s. 25 [dostęp 2025-03-18].
  9. ↑ Janusz Tazbir, Pożegnanie z XX wiekiem, ISKRY, 1999, s. 112, ISBN 978-83-207-1615-3 [dostęp 2025-03-18].
  10. 1 2 3 Artur Hutnikiewicz, Andrzej Lam, Literatura polska XX wieku: przewodnik encyklopedyczny, Wydawn. Naukowe PWN, 2000, s. 64, ISBN 978-83-01-13027-5 [dostęp 2025-03-18].
  11. ↑ Fedorowicz Kristina WIZERUNKI KOBIET W POWIEŚCI HENRYKA SIENKIEWICZA «PAN WOŁODYJOWSKI» Славістичні студії: лінгвістика, літературознавство, дидактика: збірник наукових праць/голова редколегії НВ Подлевська; відповідальна за випуск НМ Торчинська.–Хмельницький: ФОП Бідюк ЄІ, 2016.–Випуск другий.–214 с. (2016): 158
  12. ↑ Dorota Samborska-Kukuć, Z tajników Sienkiewiczowskiego koniunkturalizmu. Botano- i zoomorfizacja w ornamentyce erotycznej, Barbara Kudra, Ewa Szkudlarek-Śmiechowicz (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2016, DOI: 10.18778/8088-032-0.07, ISBN 978-83-8088-032-0 [dostęp 2025-03-18].
  13. ↑ Ruch literacki, Państwowe Wydawn. Naukowe, Oddział w Krakowie, 1986, s. 100 [dostęp 2025-03-18].
  14. 1 2 Agata Araszkiewicz, Sarmacki fantom. Cover Story, „Czas Kultury”, XXIX (02), 2013, s. 179–189, ISSN 0867-2148 [dostęp 2025-03-18] (pol.).
  15. ↑ Ewa Tierling-Śledź, Historie alternatywne Konrada T. Lewandowskiego, „Czytanie Literatury. Łódzkie Studia Literaturoznawcze” (6), 2017, s. 145–159, DOI: 10.18778/2299-7458.06.07, ISSN 2449-8386 [dostęp 2025-03-18].
  16. ↑ Paweł Tomczok, Opowiadanie historii Polski – całkiem inaczej, „artPapier” (14), artpapier.com, 2009 [dostęp 2025-03-18].
  17. 1 2 3 Przemysław Czapliński, Alternowanie dziejów. Wyobraźnia historyczna w polskiej prozie przełomu XX i XXI wieku, „Teksty Drugie”, 3, 2022, s. 19–41, DOI: 10.18318/td.2022.3.2 [dostęp 2025-03-18].
  18. ↑ Radosław Bomba, Monika Ksieniewicz – Specyfika polskiego feminizmu – Czasopismo Naukowe „Kultura i Historia” [online], 25 stycznia 2007 [dostęp 2025-03-18] (ang.).
  19. ↑ Aleksandra Brzostowicz, Wychowanie w nurcie feministycznym, „Kultura i Wychowanie”, 2 (24), 2023, s. 83–93, ISSN 2544-9427 [dostęp 2025-03-18] (pol.).
  20. ↑ Magdalena Żakowska, Russland- i Polendeutsche: zaprogramowanie kulturowe niemieckich "późnych przesiedleńców" z Rosji i z Polski, Wydawn. Uniwersytetu Łódzkiego, 2011, s. 254, ISBN 978-83-7525-492-1 [dostęp 2025-03-18].
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.