Nieświszczuk

Nieświszczuk
Cynomys
Rafinesque, 1817[1]
Ilustracja
Nieświszczuk czarnoogonowy (C. ludovicianus)
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

gryzonie

Podrząd

wiewiórkokształtne

Rodzina

wiewiórkowate

Podrodzina

afrowiórki

Plemię

świstaki

Rodzaj

nieświszczuk

Typ nomenklatoryczny

Cynomys socialis Rafinesque, 1817 (= Arctomys ludoviciana Ord, 1815)

Synonimy
Podrodzaje i gatunki

2 podrodzaje i 8 gatunków (w tym 3 wymarłe) – zobacz opis w tekście

Zaniepokojony nieświszczuk wygląda z nory

Nieświszczuk[7] (Cynomys) – rodzaj ssaków z podrodziny afrowiórek (Xerinae) w obrębie rodziny wiewiórkowatych (Sciuridae). Nieświszczuki zostały po raz pierwszy naukowo opisane w 1805 roku podczas ekspedycji Lewisa i Clarka.

Rozmieszczenie geograficzne

Występują w Ameryce Północnej. W Stanach Zjednoczonych nieświszczuki głównie występują na zachód od rzeki Missisipi, choć można je spotkać w kilku rejonach na wschodzie[8][9][10]. Zostały wytępione w pewnych rejonach Wielkich Równin, ponieważ farmerzy uważali je za szkodniki.

Opis

Są to nieduże, o zwartej budowie, kopiące obszerne nory gryzonie z krótką szczęką. Długość ciała (bez ogona) 290–440 mm, długość ogona samic 46–100 mm, samców 40–105 mm; masa ciała samic 460–930 g, samców 460–1300 g[9][11]. Nazywane są „pieskami”, ponieważ w chwili zagrożenia lub zainteresowania wydają odgłosy podobne do szczekania. Są roślinożerne. Na wolności mieszkają w licznych koloniach nazywanych potocznie „miastami”, które podzielone są na rodziny, zwane też koteriami. Sieć płytkich tuneli i komór zamieszkiwana przez jedną kolonię zajmuje zwykle ok. 100 ha powierzchni, jednak największa odkryta kolonia obejmowała obszar 65 tys. km² i mieszkało w niej 400 mln osobników[12].

Zagrożenia i udomawianie

W wielu rejonach rolniczych powodują poważne straty finansowe – kolonia skupiająca 25 tys. nieświszczuków zjada tyle pożywienia, co 100 krów lub 800 owiec, przez co od wielu lat są ofiarą zarówno masowego trucia i zatapiania całych kolonii, jak i niekontrolowanego odstrzału zwierząt. Szacuje się, że w porównaniu z rokiem 1800, pod koniec lat 90. XX wieku w USA przetrwało tylko 5% populacji zwierząt. Takie zmniejszenie liczebności doprowadziło do zagrożenia wymarciem tchórza czarnonogiego, który poluje na te zwierzęta.

Z uwagi na ukształtowane podczas życia w koloniach duże umiejętności społeczne oraz czytelną mowę ciała, od początku lat 90. XX wieku coraz częściej są udomawiane – najpierw w USA, a potem również w Europie. Udomawianie tych gryzoni przyczynia się do coraz większego nacisku opinii publicznej na wprowadzenie prawnej ochrony nieświszczuków. W USA stwierdzono też, iż coraz częściej nieświszczuki potrafią się adaptować do życia w wielkich miastach, budując mniejsze kolonie na niezabudowanych obszarach miast. Również w USA farmerzy coraz częściej zachowują „miasta” nieświszczuków, traktując je jako atrakcję turystyczną, pokazywaną odpłatnie przyjezdnym.

Systematyka

Rodzaj zdefiniował w 1817 roku francusko-amerykański przyrodnik Constantine Samuel Rafinesque w artykule zatytułowanym Opisy siedmiu nowych rodzajów północnoamerykańskich czworonogów, opublikowanym w czasopiśmie „The American Monthly Magazine and Critical Review”[1]. Gatunkiem typowym jest (oznaczenie monotypowe) nieświszczuk czarnoogonowy (C. ludovicianus).

Etymologia

  • Cynomys (Cynomis, Cynomomus): gr. κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’; μυς mus, μυός muos ‘mysz’[13].
  • Monax: łac. monax ‘samotny’[14]. Gatunek typowy (oznaczenie monotypowe): Monax missouriensis Warden, 1819 (= Arctomys ludoviciana Ord, 1815).
  • Mamcynomiscus: modyfikacja zaproponowana przez meksykańskiego przyrodnika Alfonso Luisa Herrerę w 1899 roku polegająca na dodaniu do nazwy rodzaju przedrostka Mam (od Mammalia)[15].
  • Leucocrossuromys: gr. λευκος leukos ‘biały’[16]; κροσσοι krossoi ‘frędzel’[17]; ουρα oura ‘ogon’[18] ; μυς mus, μυός muos ‘mysz’[19]. Gatunek typowy (oryginalne oznaczenie): Spermophilus gunnisoni S.F. Baird, 1855.

Podział systematyczny

Do rodzaju należą następujące występujące współcześnie gatunki zgrupowane w dwóch podrodzajach[20][11][8][7]:

Podrodzaj Grafika Gatunek Autor i rok opisu Nazwa zwyczajowa[7] Podgatunki[9][8][11] Rozmieszczenie geograficzne[9][8][11] Podstawowe wymiary[9][11][b] Status
IUCN[21]
Cynomys
Cynomys parvidens J.A. Allen, 1905 nieświszczuk mały gatunek monotypowy endemit Stanów Zjednoczonych: południowo-środkowe Utah DC: 29–37 cm
DO: 4,7–6,2 cm
MC: 0,78–1,1 kg		  EN 
Cynomys
Cynomys gunnisoni (S.F. Baird, 1855) nieświszczuk płowy 2 podgatunki endemit Stanów Zjednoczonych: południowo-wschodnie Utah, Kolorado, środkowa i wschodnia Arizona oraz północny i północno-zachodni Nowy Meksyk DC: 31–39 cm
DO: 4–6,1 cm
MC: 0,46–1,3 kg		  LC 
Cynomys
Cynomys leucurus C.H. Merriam, 1890 nieświszczuk białoogonowy gatunek monotypowy endemit Stanów Zjednoczonych: południowo-środkowa Montana, zachodnie i środkowe Wyoming, północno-wschodnie Utah oraz zachodnie Kolorado DC: 35–37 cm
DO: 5,5–5,7 cm
MC: 0,92–1,1 kg		  LC 
Leucocrossuromys
Cynomys ludovicianus (Ord, 1815) nieświszczuk czarnoogonowy 2 podgatunki skrajnie południowa Kanada (południowy Saskatchewan) przez środkowe Stany Zjednoczone do północno-zachodniego Meksyku (skrajnie północno-wschodnia Sonora i północno-zachodnia Chihuahua) DC: około 37 cm
DO: 8,4–8,7 cm
MC: 819–905 g		  LC 
Leucocrossuromys
Cynomys mexicanus C.H. Merriam, 1892 nieświszczuk meksykański gatunek monotypowy endemit Meksyku: południowo-wschodnia Chihuahua, południowo-zachodnie Nuevo León i północne San Luis Potosí DC: 38–44 cm
DO: 10–10,5 cm
MC: 0,93–1,1 kg		  EN 

Kategorie IUCN:  LC  – gatunek najmniejszej troski,  EN  – gatunek zagrożony.

Opisano również gatunki wymarłe z plejstocenu Stanów Zjednoczonych:

  • Cynomys hibbardi Eshelman, 1975[22]
  • Cynomys niobrarius Hay, 1921[23]
  • Cynomys vetus Hibbard, 1942[24]

Nieświszczuki w kulturze masowej

Uwagi

  1. 1 2 Niepoprawna późniejsza pisownia Cynomys Rafinesque, 1817.
  2. ↑ DC – długość ciała; DO – długość ogona; MC – masa ciała

Przypisy

  1. 1 2 C.S. Rafinesque. Descriptions of seven new genera of North American Quadrupeds. „The American Monthly Magazine and Critical Review”. 2 (1), s. 45, 1817. (ang.).
  2. ↑ D.B. Warden: A statistical, political, and historical account of the United States of North America: from the period of their first colonization to the present day. Cz. 1. Philadelphia: A. Constable and co., 1819, s. 226. (ang.).
  3. ↑ Ch.-L. Bonaparte: Saggio di una distribuzione metodica degli animali vertebrati. Roma: Antonio Boulzaler, 1831, s. 20. (wł.).
  4. ↑ H.F. Osborn. Notes on Geomys bursarius, the pockt-gopher. „Science”. 23 (577), s. 103 (przypis), 1894. (ang.).
  5. ↑ A.L. Herrera: Sinonimia vulgar y cientifica de los principales vertebrados mexicanos. Mexico: Officina Tipografica de la Secretan'a de Foment, 1899, s. 22. (hiszp.).
  6. ↑ N. Hollister. A systematic account of the prairie-dogs. „North American Fauna”. 40, s. 23, 1916. (ang.).
  7. 1 2 3 Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 208. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  8. 1 2 3 4 C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 618. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  9. 1 2 3 4 5 J. Koprowski, E. Goldstein, K. Bennett & C. Pereira: Family Sciuridae (Tree, Flying and Ground Squirrels, Chipmunks, Prairie Dogs and Marmots). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher, Jr & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 822–824. ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.).
  10. ↑ D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Genus Cynomys. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2020-12-23].
  11. 1 2 3 4 5 Class Mammalia. W: Lynx Nature Books: All the Mammals of the World. Barcelona: Lynx Edicions, 2023, s. 396. ISBN 978-84-16728-66-4. (ang.).
  12. ↑ prairie dog, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2016-09-08] (ang.).
  13. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 212.
  14. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 430.
  15. ↑ Palmer 1904 ↓, s. 25.
  16. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 140.
  17. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 71.
  18. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 276.
  19. ↑ Jaeger 1959 ↓, s. 160.
  20. ↑ C.J. Burgin, J.S. Zijlstra, M.A. Becker, H. Handika, J.M. Alston, J. Widness, S. Liphardt, D.G. Huckaby & N.S. Upham: The ASM Mammal Diversity Database. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.1) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2025-04-28]. (ang.).
  21. ↑ Taxonomy: Cynomys – Genus. The IUCN Red List of Threatened Species. [dostęp 2025-04-28]. (ang.).
  22. ↑ R.E. Eshelman. Geology and paleontology of the Early Pleistocene (Late Blancan) White Rock fauna from north-central Kansas. „University of Michigan Papers on Paleontology”. 13, s. 27, 1975. (ang.).
  23. ↑ O.P. Hay. Descriptions of species of Pleistocene Vertebrata, types or specimens of most of which are preserved in the United States National Musum. „Proceedings of the United States National Museum”. 59, s. 615, 1921. (ang.).
  24. ↑ C.W. Hibbard. Pleistocene Mammals from Kansas. „Kansas Geological Survey Bulletin”. 41 (6), s. 268, 1942. (ang.).

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.