Okręgowe rozgrywki w piłce nożnej w okresie międzywojennym

Pierwsze mistrzostwa, rozpoczęte w roku 1920, zostały przerwane z powodu wybuchu wojny polsko-bolszewickiej. W kolejnych latach rozgrywki toczą się w klasach okręgowych A, B i C, gdzie po zakończonym sezonie mistrzowie okręgów toczą walkę o tytuł Mistrza Polski. Taki przebieg mają sezony od 1921 do 1926 roku, z przerwą w roku 1925. W roku 1926 mistrzowie oraz najlepsze drużyny w okręgach uzyskują awans do Ogólnopolskiej Ligi.

Od roku 1927 zmieniał się system rozgrywkowy oraz sposób wyłonienia drużyny awansującej do Ligi. Mistrzowie okręgów po zakończonym sezonie toczyli eliminacje o ligę. Rozgrywki te toczyły się systemem grupowym do momentu wyłonienia najlepszej drużyny, która zyskiwała prawo awansu. W poszczególnych sezonach system grupowy mieszany był z systemem pucharowym, szczególnie dotyczyło to półfinałów czy finału. W końcu lat 30. XX wieku do Ligi awansowały 2 lub 3 najlepsze drużyny eliminacji.

(*) – Pod koniec lat 30. XX wieku władze PZPN-u oficjalnie ustanawiają klasę Okręgową jako II poziom rozgrywek. Zmiana ta nie do końca się przyjęła, w niektórych okręgach nie została wprowadzona. Stąd też mogą pojawiać się rozbieżności co do nazwy II poziomu rozgrywek w zależności od okręgu. Dodatkowo w Śląskim (Katowickim) OZPN-ie od 1932 A klasa nosi nazwę Liga śląska.

Z powodu zwiększonej liczby klubów oraz tworzenia tzw. podokręgów, w niektórych OZPN-ach tworzy się grupy A klasy. Przykładem jest Kielecki i Śląski OZPN, gdzie w poszczególnych sezonach mamy od 3 do 4 grup A klasy. Liczba grup nie zmienia regulaminu, gdyż tylko jeden mistrz z danego okręgu może zagrać w eliminacjach do Ligi. Zatem mistrzowie poszczególnych grup toczą między sobą walkę o te premiowane miejsce. Grupy tworzono także w mniejszych okręgach np. białostockim, powodem były względy ekonomiczne i zmniejszenie kosztów wyjazdów.

Rok 1927 był pierwszym rokiem ligi piłkarskiej. O pierwsze miejsce do niej walczyły jako mistrzowie okręgów, tylko 4 kluby. Okręgi warszawski i poznański, wobec zbyt późnego zakończenia rozgrywek u siebie, nie desygnowały swych mistrzów do walk o wejście do niej. Ciekawym faktem jest, że wśród tych czterech klubów znajdował się Śląsk Świętochłowice, a więc drużyna, która wiele razy walczyła o miejsce w ekstraklasie. Zwycięzcą grupy został wówczas Śląsk Świętochłowice zdobywając 8 pkt., drugą była Garbarnia Kraków – 7 pkt., trzecim ŁTSG Łódź – 6 pkt., a czwartym – mistrz Lwowa – 6 Pułk lot. – 3 pkt.

W 1928 r. o wejście do Ligi walczy już 10 drużyn, podzielonych na 3 grupy. Do finału wchodzą tylko mistrzowie grup. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – ŁTSG Łódź, Pogoń Poznań, Polonia Bydgoszcz, Ruch Warszawa,
• Grupa II – Garbarnia Kraków, Victoria Sosnowiec, Pogoń Katowice,
• Grupa III – Polonia Przemyśl, 22 pp Siedlce, 1 pp leg. Wilno.

Finał wygrała Garbarnia przed ŁTSG Łódź i Polonią Przemyśl.

W 1929 r. rozgrywki o awans do I ligi odbywały się w 4 grupach eliminacyjnych (12 drużyn). Kolejność w grupach:

• Grupa I – ŁTSG Łódź, Legia Poznań, Marymont Warszawa, Polonia Bydgoszcz,
• Grupa II – Naprzód Lipiny, Podgórze Kraków, RKS Radom,
• Grupa III – Lechia Lwów, 9 Pułk Artylerii Ciężkiej Siedlce,
• Grupa IV – Ognisko Wilno, 82 pp Brześć, Cresovia Grodno.

W puli finałowej wygrał ŁTSG – 10 pkt., Lechia zdobyła 8 pkt., Naprzód 6 pkt., Ognisko 0.

W 1930 r. walczono również w 4 grupach (13 drużyn). Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – Legia Poznań, WKS Łódź, TKS Toruń, Skra Warszawa,
• Grupa II – AKS Chorzów, Wawel Kraków, Warta Zawiercie,
• Grupa III – 82 pp Brześć, 42 pp Białystok, Ognisko Wilno,
• Grupa IV – Lechia Lwów, Unia Lublin, Sokół Równe.

W puli finałowej wygrała Lechia przed AKS Chorzów, 82 pp i Legią.

1931 r. przyniósł zmiany, rozgrywki były trójstopniowe: grupy eliminacyjne, półfinały i finał. Uczestniczyło 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – ŁTSG Łódź, Legia Poznań, Gryf Toruń, Skra Warszawa,
• Grupa II – Naprzód Lipiny, RKS Radom, Podgórze Kraków,
• Grupa III – 1 pp leg. Wilno, 82 pp Brześć, 76 pp Grodno,
• Grupa IV – 22 pp Siedlce, Rewera Stanisławów, WKS Równe.

W półfinale Naprzód Lipiny pokonał ŁTSG, a 22 pp – 82 pp. W finale 22 pp z Siedlec wygrał z Naprzodem.

W 1932 r. było podobnie, o wejście walczy 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – Legia Poznań, ŁTSG Łódź, Gwiazda Warszawa, Polonia Bydgoszcz,
• Grupa II – Podgórze Kraków, 1. FC Katowice, Warta Zawiercie,
• Grupa III – Polonia Przemyśl, Unia Lublin, Hasmonea Równe,
• Grupa III – 1 pp leg. Wilno, 76 pp Grodno, 4 dyon pancerny Brześć.

W półfinale Legia wyeliminowała 1 ppleg., a Podgórze Polonię. W finale w trzech meczach Podgórze Kraków pokonało Polonię Przemyśl.

W 1933 r. uczestniczy w walkach o wejście do ligi 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa północno-zachodnia (I) – Polonia Warszawa, Polonia Bydgoszcz, Union-Touring Łódź, Legia Poznań,
• Grupa południowo-zachodnia (II) – Naprzód Lipiny, Unia Sosnowiec (czyli obecne Zagłębie Sosnowiec), Olsza Kraków,
• Grupa południowo-wschodnia (III) – Polonia Przemyśl, Hasmonea Równe, Strzelec Siedlce (nie mylić z WKS 22 pp Siedlce, występującym wówczas w I lidze), drużyna z Siedlec po dwóch porażkach z Hasmoneą wycofała się z rozgrywek i przemyskiej Polonii zapisano na konto dwa zwycięstwa walkowerem.
• Grupa północno-wschodnia (IV) – WKS Śmigły Wilno, WKS 4 dyon pancerny Brześć, WKS 76 pp Grodno, czyli była to grupa „wojskowa”.

I grupę wygrała ex-ligowa Polonia Warszawa, II – Naprzód Lipiny, III – Polonia Przemyśl, IV – Śmigły Wilno. W półfinale Polonia Warszawa pokonała Polonię Przemyśl, a Śmigły wyeliminował Naprzód. W finale Polonia Warszawa pokonała Śmigłego. Śmigły zmierzył się jeszcze z dwoma spadkowiczami I ligi: Garbarnią Kraków i Czarnymi Lwów. Garbarnia z tej trójki okazała się najlepsza u trzymała się w I lidze, Czarni spadli.

W 1934 r. o wejście do ligi walczyło 14 drużyn, a 15. – Naprzód Lipiny brał, jako piąta drużyna, udział w finale na podstawie decyzji Zarządu Ligi (dokooptowany jako rekompensatę za pokrzywdzenie w rozgrywkach w 1933 r.). Ostateczna kolejność w grupach przedstawiała się następująco:

• Grupa I – Legia Poznań, ŁTSG Łódź, Gryf Toruń, Gwiazda Warszawa;
• Grupa II – Śląsk Świętochłowice, Unia Sosnowiec, Grzegórzecki Kraków;
• Grupa III – Rewera Stanisławów, Czarni Lwów, PKS Łuck, Pułk p.leg. Chełm;
• Grupa IV – Śmigły Wilno, WKS Grodno, WKS Brześć.

W półfinale Smigły wygrał z Legią, a Śląsk z Rewerą. Finał rozegrany przy 3 drużynach (Smigły, Śląsk, Naprzód) – wygrał Śląsk.

W 1935 r. uczestniczyło 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – Legia Poznań, Union-Touring Łódź, Polonia Bydgoszcz, Skoda Warszawa;
• Grupa II – Dąb Katowice, Brygada Częstochowa;
• Grupa III – Czarni Lwów, Rewera Stanisławów, PKS Łuck, WKS 22 Strzelec Siedlce
• Grupa IV – Śmigły Wilno, Warmia Grajewo, Kotwica Pińsk.

W półfinale Dąb wygrał z Legią, Czarni ze Śmigłym. Do finału dołączono jeszcze Podgórze Kraków. Finał wygrał Dąb Katowice.

Od 1936 r. do I ligi awansowało po 2 zespoły, stąd rozgrywki były tylko dwustopniowe: grupy eliminacyjne i grupa finałowa. Uczestniczyło 13 drużyn. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – Brygada Częstochowa, Skoda Warszawa, ŁTSG Łódź, Unia Lublin;
• Grupa II – AKS Chorzów, HCP Poznań, Gryf Toruń;
• Grupa III – Cracovia, Pogoń Stryj, RKS Hajduki, Polonia Przemyśl;
• Grupa IV – Śmigły Wilno, WKS Równe.

Finał wygrała Cracovia przed AKS, Śmigłymi, Brygadą i dwie pierwsze drużyny awansowały do I ligi.

W 1937 walczyło o wejście 14 drużyn. Mistrzowie okręgówek podzieleni byli na 4 grupy. Ostateczna kolejność w grupach przedstawiała się następująco:

• Grupa I – Polonia Warszawa, Gryf Toruń, Union-Touring Łódź, HCP Poznań;
• Grupa II – Brygada Częstochowa, Naprzód Lipiny, Podgórze Kraków;
• Grupa III – Unia Lublin, Resovia Rzeszów, Strzelec Janowa Dolina, Rewera Stanisławów;
• Grupa IV – Śmigły Wilno, WKS Grodno, Ruch Brześć.

W grupie finałowej znalazły się: Polonia Warszawa, Brygada Częstochowa, Unia Lublin i Śmigły Wilno, a do ligi awansowały: Polonia Warszawa (z kompletem zwycięstw na koncie) oraz Śmigły Wilno, który lepszym stosunkiem bramek wyprzedził Brygadę Częstochowa (oba zespoły miały po 6 pkt.). Korzystniejszy bilans bramek Śmigły zawdzięczał zwycięstwu 8:1 z Unią Lublin w ostatnim meczu i jednoczesnej sportowej postawie Polonii, która mając zapewniony awans ograła na Konwiktorskiej 4:1 Brygadę, czwartego gola strzelając w ostatniej minucie meczu. Tydzień wcześniej Polonia przed własną publicznością ograła Śmigłego 6:1. Podział na grupy nie był przy tym stały (prawdopodobnie co roku ustalał go zjazd PZPN) i np.

W 1938 r. rywalizowało 15 mistrzów okręgówek. Kolejność w grupach eliminacyjnych:

• Grupa I – Union-Touring Łódź, RKS Zagłębie Dąbrowa Górnicza, Legia Warszawa, Unia Lublin;
• Grupa II – Śląsk Świętochłowice, Gryf Toruń, Legia Poznań (Legia była w latach 1938 i 1939 mistrzem wielkopolskiej okręgówki)
• Grupa III – Garbarnia Kraków, Dąb Katowice, Czarni Lwów, Rewera Stanisławów;
• Grupa IV – PKS Łuck, WKS Grodno, Pogoń Brześć, Makkabi Wilno

Do grupy finałowej zakwalifikowały się: Union-Touring Łódź, Śląsk Świętochłowice, Garbarnia Kraków i PKS Łuck, a do ekstraklasy awansowały: Garbarnia (10 pkt.) i Union-Touring (9 pkt.).

W 1939 walczyło o wejście 14 drużyn. Mistrzowie okręgówek podzieleni byli na 4 grupy. Ostateczna kolejność w grupach przedstawiała się następująco:

• Grupa I – Legia Poznań, KS Starachowice, ŁKS Łódź, Gryf Toruń;
• Grupa II – Śląsk Świętochłowice, Fablok Chrzanów, Unia Sosnowiec;
• Grupa III – Junak Drohobycz, Unia Lublin, Strzelec Górka Stanisławów, PKS Łuck,
• Grupa IV – Śmigły Wilno, WKS Grodno, KPW Ognisko Pińsk.

Do grupy finałowej zakwalifikowały się: Legia Poznań, Śląsk Świętochłowice, Junak Drohobycz i Śmigły Wilno. Po dwóch kolejkach prowadził Śląsk Świętochłowice.

Rozgrywki niedokończone z powodu napaści Niemiec na Polskę i tym samym wybuchu II wojny światowej.