Pałac Gozdzkich-de Nassau
 Pałac po przebudowie w 1780, spłonął w 1788 | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość |
Warszawa |
| Architekt |
Efraim Schröger (projekt założenia pałacowo-ogrodowego, ok. 1760) |
| Inwestor |
Bernard Stanisław Gozdzki |
| Rozpoczęcie budowy |
drew. 1709-1733 |
| Ukończenie budowy |
mur. XVIII w. |
| Zniszczono |
pożary 1776/1777, 1788 |
| Pierwszy właściciel |
Bernard Stanisław Gozdzki |
Położenie na mapie Warszawy  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |
 52°14′18,3884″N 21°01′16,2116″E/52,238441 21,021170 | |
Pałac Gozdzkich-de Nassau, pierwotnie pałac Lubomirskich, zwany również pałacem Dynasowskim – niezachowany pałac w Warszawie.
Reprezentacyjny gmach znajdował się na terenie jurydyki Aleksandria, niedaleko Krakowskiego Przedmieścia. Dziś w jego miejscu stoją dwie kamienice przy ul. Sewerynów, numer 4 i 6.
Józef Karol Lubomirski poślubił w 1683 roku Teofilę Zasławską, jedyną dziedziczkę fortuny Zasławskich i Ostrogskich, w tym jurydyki Aleksandria utworzonej w 1670 roku przez jej brata Aleksandra Janusza Zasławskiego. Pierwotny pałac Lubomirskich powstał w l. 1709-1733.[1] Po śmierci Aleksandra Dominika Lubomirskiego, syna Józefa Karola, w 1720 roku jurydyka przeszła na jego siostrę Mariannę, która poślubiła Pawła Karola Sanguszkę, marszałka nadwornego litewskiego. W 1754 jurydykę sprzedał ich syn Janusz Aleksander Sanguszko Janowi Małachowskiemu, kanclerzowi wielkiemu koronnemu, który w tym samym roku odsprzedał ją Barbarze z Małachowskich, żonie wojewody podolskiego Bernarda Stanisława Gozdzkiego (zm. 1774) herbu Doliwa[2][3].
Bernard Stanisław Gozdzki był już posiadaczem, nabytego w 1748 roku od Doroty Chomętowskiej z domu Tarło, wdowy po hetmanie polnym Stanisławie Chomętowskim, murowanego pałacu zwanego pałacem Chomętowskiego.[4] Transakcję tę zakwestionowali członkowie rodziny Chomętowskich, w wyniku czego pałac pozostawał nieużywany i niszczał, aż około 1780 roku został przekazany przez sąd Dominikowi Pieniążkowi[4].
Wobec tego Gozdzki zburzył dwór Lubomirskich i na jego miejscu wzniósł 15-osiowy murowany pałac z dwoma bocznymi skrzydłami oraz dworkami dla służby.[5] Za pałacem został założony rozległy, rozciągający się do Wisły, tarasowy ogród, u którego stóp znajdował się długi połączony z Wisła staw, w kształcie litery "T".[6][7] Przed pałacem rozciągał się rozległy plac dochodzący do ulicy Aleksandria, zakończony ogrodzeniem, po którego bokach stały długie drewniane oficyny, zakończone od strony wjazdu pawilonami[7].
Z racji tego, że Gozdzki rzadko przebywał w Warszawie pałac niszczał.[8] Cały majątek wojewody, w tym nowy pałac, odziedziczyła jego jedyna córka Karolina, po matce Barbarze Małachowskiej.[8] W 1773 roku Karolina poślubiła Janusza Modesta Sanguszkę, lecz małżeństwo zakończyło się rozwodem w 1778 roku. W 1780 roku wyszła ponownie za mąż, tym razem za awanturnika, świeżo przybyłego do Polski księcia Karol de Nassau-Siegen[8].
W międzyczasie pałac Gozdzkiego spłonął w 1776 lub 1777 roku, książę de Nassau wraz z małżonką podjęli się dzieła odbudowy i wznieśli pałac w odczuciu współczesnych wspanialszy. Autorem projektu, przygotowanego pierwotnie dla księcia Sanguszki, był Szymon Bogumił Zug.[1] Do pałacu przyległa nazwa wzięta ze spolszczonego imienia księcia de Nassau "dynasowski", zaś całe okolice, pałac wraz z oficynami, ogrodem i placem, nazwany został "dynasami". Nazwa ta przetrwała w topografii Warszawy do dnia dzisiejszego. Książę de Nassau-Siegen prowadził rozległą działalność polityczną, wojskową i kulturalną, często podróżując po Europie, przede wszystkim przebywając w Polsce, Francji i Austrii. W 1784 roku doprowadził do wystawienia "Wesela Figara" Beaumarchais w Paryżu, zaś w roku następnym, za pozwoleniem autora, zorganizował polską premierę sztuki na zamku królewskim, która była następnie grana w jego i małżonki pałacu[9].
Pałac Gozdzkich-de Nassau jednak wkrótce, bo w 1788 roku, spłonął ponownie.[1] Ocalało jedynie południowe boczne skrzydło, które stało się na długie lata ruiną, zamieszkiwaną przez biedotę.[1] Książę ciągle angażujący się w kolejne przedsięwzięcia polityczne, borykał się z problemami finansowymi i nie podjął się dzieła odbudowy pałacu. Zresztą wkrótce z małżonką wyjechał do Petersburga[9].
Księżna Karolina zmarła w 1804 roku, wyłącznym jej sukcesorem został mąż, oprócz pałacu w Warszawie w skład majątku wchodziły dobra na Podolu, w tym pałac w Tynnie.[9] Książę Karol de Nassau zmarł w 1808 roku, cały jego i żony majątek przeszedł na ich wychowanicę, poznaną na Krymie, Greczynkę Elżbietę Feloe Ekonom (ur. ok. 1794, zm w r. 1872), która wyszła za mąż za rosyjskiego notabla Paweł Butiagina (Boutiaguin), a następnie za Aleksandra Cetnera.[9] W 1815 roku Zygmunt Vogel na zlecenie Butiagina podjął się odbudowania pałacu dynasowskiego i ogrodu, który chciał przeobrazić na krajobrazowy, pomysł ten jednak nie został zrealizowany[10].
Dzieci Butiakinów odzyskały prawa do ruin pałacu i posesji w 1842 roku, po czym odsprzedali ją Karolowi Schoeneichowi, który z kolei sprzedał ją hrabiemu Sewerynowi Uruskiemu w 1845 roku. Hrabia wykorzystał zachowaną część południowego skrzydła, wznosząc na jego bazie według projektu Marii Franciszka Lampiego w 1846 dom towarowy. Na pozostałej części posesji wybudował bazar z jatkami, na planie koła z wewnętrzną ulicą Sewerynów[11].
Przypisy
- 1 2 3 4 Pałac Gozdzkich de Nassau [online], Fundacja Warszawa 1939, 9 maja 2017 [dostęp 2025-03-17].
- ↑ Bernard Stanisław Gozdzki. [dostęp 2025-03-17].
- ↑ Fiedorowicz 2013 ↓, s. 97-98.
- 1 2 Bartoszewicz 1853 ↓, s. 225.
- ↑ Obiekt powiązany - 342 - Co namalował Canaletto? [online], Fundacja Warszawa 1939, 16 maja 2017 [dostęp 2025-03-17].
- ↑ Obiekt powiązany - 333 - Przebudowy [online], Fundacja Warszawa 1939, 16 maja 2017 [dostęp 2025-03-17].
- 1 2 Fiedorowicz 2013 ↓, s. 98.
- 1 2 3 Bartoszewicz 1853 ↓, s. 222.
- 1 2 3 4 Ryszard W. Wołoszyński, Karol Henryk de Nassau-Siegen (1745-1808), podróżnik, awanturnik. [online], www.ipsb.nina.gov.pl [dostęp 2025-03-17] [zarchiwizowane z adresu 2025-01-19].
- ↑ Fiedorowicz 2013 ↓, s. 102.
- ↑ Fiedorowicz 2013 ↓, s. 103.
Bibliografia
- Julian Bartoszewicz: Znakomici mężowie polscy w XVIII wieku. Wizerunki historycznych osób skreślone przez Juljana Bartoszewicza. Petersburg: 1853.
- Jacek Aleksander Fiedorowicz. Dynasy - zapomniany fragment Warszawy. „Kronika Warszawy”. 148, 2013.