Pułk Lotnictwa Myśliwskiego Normandia-Niemen

Pułk Lotnictwa Myśliwskiego Normandia-Niemen

Régiment de chasse 2/30 «Normandie-Niémen»
Истребительный Aвиационный Полк «Нормандия-Неман»

Emblemat Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Normandia-Niemen"
Historia
Państwo	ZSRR  Wolna Francja
Sformowanie	25 listopada 1942
Rozformowanie	14 czerwca 1945
Nazwa wyróżniająca	Normandia-Niemen
Tradycje
Kontynuacja	eskadra EC 2/30 „Normandie-Niémen” 18 pułk myśliwski
Dowódcy
Pierwszy	Joseph Pouliquen
Ostatni	Louis Delfino
Działania zbrojne
Front wschodni (II wojna światowa) bitwa na łuku kurskim bitwa pod Lenino[1] operacja wschodniopruska operacja pomorska
Organizacja
Rodzaj sił zbrojnych	wojska lotnicze
Rodzaj wojsk	lotnictwo myśliwskie
Podległość	1 Armia Powietrzna
Skład	trzy eskadry
Odznaczenia

Pułk Lotnictwa Myśliwskiego „Normandia-Niemen” (fr. Régiment de chasse 2/30 «Normandie-Niémen», ros. Истребительный Aвиационный Полк „Нормандия-Неман”, ros. trb. Istriebitielnyj Awiacyonnyj Połk „Normandija-Nieman”) – pułk lotnictwa myśliwskiego Sił Zbrojnych Wolnej Francji, walczący u boku wojsk radzieckich podczas II wojny światowej.

W lutym 1942 szef sztabu Sił Lotniczych Wolnej Francji gen. Martial Valin przedstawił pomysł utworzenia francuskiej jednostki lotniczej w składzie Armii Czerwonej, która walczyłaby z Niemcami na froncie wschodnim^[2]. Idea ta pojawiła się wskutek sugestii gen. Charles’a de Gaulle’a, aby Francuzi walczyli z Niemcami na wszystkich frontach II wojny światowej, w celu potwierdzenia roli Francji w wysiłku wojennym aliantów^[2]. Miało to zarazem zrównoważyć zaangażowanie na froncie wschodnim po stronie Niemiec kolaboracyjnego Legionu Ochotników Francuskich^[2]. Po uzyskaniu zgody odpowiednich rządów i organów decyzyjnych uzgodniono do lipca 1942 roku, że francuscy piloci będą operacyjnie podlegać Sowietom, lecz będą dowodzeni przez własnych oficerów, i przystąpiono do rekrutacji personelu^[2]. Sprzęt wojskowy i zaopatrzenie miał dostarczyć ZSRR^[2].

Francuzi utworzyli Grupę Myśliwską nr 3 (Groupe de Chasse 3), która otrzymała nazwę „Normandie” (pol. Normandia). W miarę rozwoju liczebnego, składała się pod koniec wojny z trzech eskadr: „Rouen”, „Le Havre” i „Cherbourg”. Godłem Grupy był herb Normandii, tj. dwa złote lamparty. Lotnicy rekrutowali się ochotniczo z dywizjonów walczących w składzie brytyjskiego RAF, głównie z Bliskiego Wschodu i Wielkiej Brytanii^[2]. 12 listopada 1942 grupa 14 pilotów i 48 mechaników została przetransportowana samolotami z Rayaku w Libanie do Bagdadu, a stamtąd koleją do Teheranu^[2]. Ze stolicy Iranu trzy sowieckie samoloty transportowe zabrały ich do Baku, a następnie do Moskwy. Ostatecznie 2 grudnia trafili do bazy szkoleniowej Iwanowo^[3]. Szkolenie lotnicze odbywało się na samolotach UT-2 i starszych U-2 (tzw. kukuruźnikach), a następnie na dwumiejscowych Jak-7, aby ostatecznie przejść na otrzymane w styczniu samoloty myśliwskie Jak-1^[3]. 11 marca 1943 Pułk „Normandie” zakończył oficjalnie szkolenie^[4].

Pułk został przydzielony na lotnisko Połotnianyj Zawod na północ od Kaługi, wchodząc w skład sowieckiej 303 Dywizji Lotnictwa Myśliwskiego 1 Armii Lotniczej^[3]. Pierwsze zwycięstwa powietrzne uzyskano 5 kwietnia 1943 roku na samolocie Jak-1, w które na początku była wyposażona jednostka^[3]. W maju 1943 roku marszałek Wilhelm Keitel wydał rozkaz, aby każdy zestrzelony i schwytany Francuz był rozstrzeliwany na miejscu (mimo to, nie wykonywano tego konsekwentnie)^[5][6]. Do lipca skład pułku uległ wzmocnieniu do 22 pilotów, co pozwoliło na wydzielenie dwóch eskadr^[6]. Od 13 lipca pułk był intensywnie wykorzystywany bojowo podczas wsparcia kontrofensywy „Kutuzow” w rejonie Orła, co jednak wiązało się ze znacznymi stratami obok zwycięstw^[6]. Między innymi, 17 lipca zaginął podczas akcji dotychczasowy dowódca Jean Tulasne, po czym jego funkcję objął Pierre Pouyade^[7]. Na przełomie lipca i sierpnia 1943 roku przybyło nowych 9 pilotów i pułk zaczął też otrzymywać nowocześniejsze myśliwce Jak-9^[7]. Ponownie utworzono dwie eskadry, nazwane: „Rouen” i „Le Havre”^[7]. Od 30 sierpnia pułk działał intensywnie podczas zwycięskich walk o Jelnię (operacja smoleńska)^[7]. Po 4 września z powodu strat zniesiono podział na eskadry^[8]. Od 5 października pułk działał z lotniska Swoboda, między innymi wspierając walki o Lenino, gdzie zadebiutowały polskie oddziały^[8]. 6 listopada pułk został wycofany na odpoczynek i przeorganizowanie do Tuły^[8]. Jedynie 6 pilotów pozostało z pierwotnego składu, reszta pochodziła z uzupełnień^[8]. Stracono do tej pory 21 pilotów i co najmniej 27 samolotów, a przyznano pułkowi zestrzelenie 77 samolotów^[8].

Dzięki uzupełnieniom, w marcu 1944 roku sformowano aż cztery eskadry: „Rouen”, „Le Havre”, „Cherbourg” i „Caen”^[8]. Ponownie pułk powrócił na front wspierając radziecką ofensywę „Bagration” od 22 czerwca 1944 roku^[9]. W sierpniu 1944 roku otrzymał myśliwce Jak-3, o znacznie lepszych osiągach od dotychczasowych^[9]. Do listopada tego roku pułk działał na obszarze między miejscowością Dubrowka a Gross-Kalweitchen w Prusach Wschodnich. Za zasługi bojowe w walkach przy forsowaniu rzeki Niemen otrzymał w październiku nazwę „Normandie-Niemen”. 16 października Francuzi zestrzelili 29 niemieckich samolotów bez strat własnych. Istnieje podejrzenie, że w tym okresie atakowali oni z powietrza polskie oddziały partyzanckie Armii Krajowej, wycofujące się na zachód, choć prawdopodobnie nie zdawali sobie z tego sprawy. W grudniu dowódca pułku P. Pouyade wraz z grupą pilotów-weteranów powrócił do Francji, a na czele jednostki stanął Louis Delfino. Od 14 stycznia działała ona z Dopenen w Prusach Wschodnich. Szlak bojowy zakończyła 9 maja 1945 w miejscowości Świętomiejsce.

Pułk odnosił liczne zwycięstwa powietrzne, stąd był wielokrotnie odznaczany różnymi medalami, podobnie jak francuscy piloci. Pułk wykonał 5240 lotów bojowych w czasie 4354 godzin i jego piloci stoczyli 869 walk powietrznych, w których zaliczono im zestrzelenie na pewno 273 niemieckich samolotów^[10] (najwięcej Fw-190 różnych wersji). Atakowano też cele naziemne. Służyło w nim 96 pilotów, z czego zginęło 46 (zestrzelonych lub w wypadkach, w tym 31 zaginionych), a sześciu zostało rannych^[10].

Pułk był odznaczony francuskimi odznaczeniami: Legią Honorową, Orderem Wyzwolenia, Krzyżem Wojennym i Medalem Wojskowym oraz sowieckimi: Orderem Czerwonej Gwiazdy i Orderem Aleksandra Newskiego. Piloci Marcel Albert, Marcel Lefèvre, Jacques André i Roland de La Poype otrzymali tytuły Bohatera Związku Radzieckiego.

14 czerwca 1945 trzydzieści osiem lub czterdzieści samolotów Jak-3 (podarowanych Francuzom przez Józefa Stalina) wystartowało z Elbląga, docierając 20 czerwca do Francji. Służyły one we francuskim lotnictwie do kwietnia 1947.

W 1960 został nakręcony film produkcji francusko-radzieckiej w reżyserii Jeana Dréville’a i Damira Wiatycha-Berejnycha pt.: „Normandie-Niémen”.

Obecnie istnieją dwie jednostki lotnicze kultywujące tradycje Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Normandia-Niemen”: francuska eskadra EC 2/30 „Normandie-Niémen”, stacjonująca w Colmar i rosyjski 18 Witebski Pułk Lotnictwa Myśliwskiego Gwardii (18-й гвардейский Витебский дважды Краснознаменный ордера Суворова второй степени истребительный полк ВВС России „Нормандия-Неман”), stacjonujący w Ussuryjsku na Dalekim Wschodzie.

Pułk Lotnictwa Myśliwskiego „Normandie-Niemen” użytkował następujące samoloty:

• Po-2 jako samolot łącznikowo-kurierski,
• Jak-1B – samolot myśliwski,
• Jak-3 – podstawowy samolot myśliwski,
• Jak-9D i Jak-9T – samolot wsparcia lądowego,
• Jak-6 – samolot transportowy.

Samoloty na których walczyli Francuzi posiadały standardowe oznaczenia lotnictwa Armii Czerwonej, czyli miały namalowane czerwone gwiazdy z białą lub żółtą obwódką na kadłubie, sterze kierunku oraz górnych i dolnych powierzchniach skrzydeł. Jedynymi oznaczeniami francuskimi były pionowe pasy w barwach flagi francuskiej na kołpakach śmigieł. Część samolotów miała namalowane pod kabinami hasła pamiątkowe w rodzaju: „Dzielnemu lotnikowi francuskiemu pracownicy...” Ponadto niektóre Jaki miały małe francuskie kokardy na boku kadłuba^[11].

Dowódcy pułku

• Joseph Pouliquen (od września 1942 do 22 lutego 1943)^[3]
• Jean Tulasne (od 22 lutego do 17 lipca 1943)^[3]
• Pierre Pouyade (od 17 lipca 1943 do 12 grudnia 1944)
• Louis Delfino (od 12 grudnia 1944 do końca wojny)

Dowódcy 1 eskadry „Rouen”

• por. Léon (od 8 sierpnia do 4 września 1943)
• por./kpt. Marcel Albert (od marca do grudnia 1944)
• kpt. René Challe (od grudnia 1944 do 17 stycznia 1945)

Dowódcy 2 eskadry „Le Havre”

• kpt. Dider Béguin (od 8 sierpnia do 4 września 1943)
• por. Yves Mourier (od marca do 12 grudnia 1944)
• kpt. de Saint-Marceau (od 12 grudnia 1944)

Dowódcy 3 eskadry „Cherbourg”

• por. Marcel Lefevre (od marca do 28 maja 1944)
• kpt. Pierre Matras (od 29 maja 1944)

Dowódca 4 eskadry „Caen”

• kpt. René Challe (od 18 marca do 16 grudnia 1944)

• Wiesław Bączkowski, Pułk Lotnictwa Myśliwskiego Normandie-Niemen, [w:] „Entuzjasta Lotnictwa”, nr 1, 1995
• Krzysztof Janowicz. Normandie – Niemen. „Militaria XX Wieku”. Nr 5(32)/2009, s. 26-37, październik - listopad 2009. Lublin: Kagero Publishing. ISSN 1896-9208. 
• Piotr Korczyński: Wojownicy, żołnierze i śmierć nie zawsze pełna chwały. Kraków: Cztery Strony, 2015. ISBN 978-83-65137-02-9.

• Serwis dotyczący Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Normandia-Niemen” i jego pilotów (jęz. angielski)
• Asy powietrzne Pułku Lotnictwa Myśliwskiego „Normandia-Niemen” (jęz. angielski). acesofww2.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-12-17)].
• Normandie-Niemen nad Braniewem 1945 (jęz. polski)