Regina Kobryńska

Regina Kobryńska
Regina Kapłan
Ilustracja
Imię i nazwisko

Zofia Cytron

Data i miejsce urodzenia

15.01.1908 / 15.02.1908
Łódź / Białystok

Data i miejsce śmierci

19.10.1978
Moskwa

Zawód, zajęcie

działaczka komunistyczna

Partia

WKP(b), KPP, KPZB, PPR

Regina Kobryńska także Regina Kapłan[1][2][3], Regina Kapłan-Kobryńska[4][5][6], właśc. Zofia Cytron[4][7][8][9] bądź Cytryn[10][11][9] ps. Masza, Mieczysława, Wala[7] (ur. 15 stycznia 1908 w Łodzi[7] albo 15 lutego 1908 w Białymstoku[7], zm. 19 października 1978 w Moskwie[7]) – polska działaczka komunistyczna, członek Komsomołu, WKP(b), KPP (KPZB), PPR, w latach 1946–1947 kierownik Wydziału Historii Partii[6]. W latach 1941–1944 oficer (porucznik) Armii Czerwonej i Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR[12][13].

Życiorys

Córka Leona (Lwa)[7][10], to jest Lejba Rachmiela Cytryna (1859–1943), i Zeldy z domu Wolfowskiej (1871–1939)[14]. Ojciec pochodził z Suraża w guberni czernichowskiej, a matka z Paddabranki w guberni mohylewskiej[14]. W 1914 rodzina ewakuowała się z Królestwa Polskiego do Moskwy, gdzie Kobryńska ukończyła gimnazjum i kursy linotypistów[7]. Z powodu wyjazdu z kraju w dzieciństwie, słabo znała język polski. Od 1923 członek Komsomołu, była instruktorką moskiewskich komitetów rejonowych tej organizacji[7][15]. Deputowana rady miejskiej Moskwy[7][15]. W 1928 była słuchaczką na Uniwersytecie Komunistycznym im. Jakowa Swierdłowa w Moskwie[10], a w 1929 została przyjęta do WKP(b)[7]. W tym okresie pracowała jako linotypistka w redakcji Raboczej Gaziety. Pod koniec lat dwudziestych starała się o wysłanie do Polski. W 1931 skierowano ją do szkoły KPZB, gdzie nauczyła się języka polskiego i białoruskiego[7], a w 1932 przy pomocy OGPU przewieziono ją na terytorium Polski[15][7].

W kraju, będąc członkiem Komitetu Centralnego KPZB, pełniła funkcje sekretarza obwodowego w Wilnie, Białymstoku i Brześciu[10]. Prowadziła wówczas ożywioną działalność polityczną w środowiskach robotniczych i chłopskich, współorganizując wystąpienia miejscowej ludności przeciwko władzom. Z tego powodu była poszukiwana listem gończym. Została aresztowana 31 lipca 1933 w autobusie na linii Brześć – Domaczew[16] jadącym w kierunku Brześcia[17]. Zarzucono jej podżeganie do zbrojnej napaści na posterunek policji w Nowosiółkach (tzw. powstanie poleskie) i postawiono w stan oskarżenia z 8 innymi osobami[18] za „usiłowanie oderwania części państwa polskiego i przyłączenia do Związku Sowieckiego”[19]. Sądzona przez Sąd Doraźny w Brześciu nad Bugiem na sesji wyjazdowej w Kobryniu (proces kobryński)[20]. Groziła jej kara śmierci[21], a prokurator domagał się publicznego powieszenia[17]. Podczas osadzenia w areszcie była torturowana[7][17].

3 września 1933, z inicjatywy Stefanii Sempołowskiej i Teodora Duracza, na łamach „Robotnika” opublikowano apel Stowarzyszenia Byłych Więźniów Politycznych o skierowanie sprawy na drogę postępowania zwykłego[16]. Sygnatariusze apelu nie zgadzali się, aby w sprawie o podłożu politycznym karę śmierci orzekał sąd doraźny po kilkudniowym procesie. Podano również w wątpliwość tezę prokuratury, jakoby aresztowana pod koniec lipca Kobryńska miała związek z wydarzeniami w Nowosiółkach z początku sierpnia, podczas gdy zeznania świadków dowodziły, że w tym czasie nie opuszczała miejsca pobytu. Pod apelem podpisali się znani przedstawiciele świata kultury i nauki, m.in. Stanisław Baczyński, Wacław Berent, Helena Boguszewska, Tadeusz Boy-Żeleński, Justyna Budzińska-Tylicka, Stefan Czarnowski, Irena Kosmowska, Irena Krzywicka, Maria Kuncewiczowa, Zofia Nałkowska, Jan Parandowski, Antoni Słonimski, Szczepan Szczeniowski[16].

Ostatecznie sprawę Kobryńskiej wyłączono do odrębnego postępowania przed sądem zwykłym, a pozostałych oskarżonych skazano na bezterminowe więzienie[7][21]. W grudniu 1933 Sąd Okręgowy w Pińsku umorzył sprawę jej uczestnictwa w zajściach w Nowosiółkach i równocześnie skazał ją za działalność komunistyczną na 15 lat więzienia[21]. W marcu 1934 Sąd Apelacyjny w Wilnie uchylił wyrok sądu okręgowego i wymierzył oskarżonej karę 10 lat więzienia i pozbawienia praw publicznych na ten sam okres[21]. Karę odbywała w więzieniu w Fordonie[7], gdzie była członkiem komuny więziennej[22].

Po wybuchu II wojny światowej wydostała się z więzienia i dotarła do Warszawy. Po kapitulacji miasta znalazła się w Białymstoku. Tam działała w MOPR jako przewodnicząca Komitetu Obwodowego, była także członkiem Białostockiej Rady Obwodowej. Od 1941 w Mińsku, gdzie pracowała jako redaktor publikacji w języku polskim w Państwowym Wydawnictwie BSRR[7]. Po ataku III Rzeszy na ZSRR wycofała się wraz z Armią Czerwoną do RSFSR[15]. W tym czasie była obserwatorem prowadzonej w pośpiechu ewakuacji. Po tych wydarzeniach wysłała poufny raport do Józefa Stalina, w którym bardzo krytycznie opisała postępowanie organów władzy radzieckiej w Białymstoku, Pińsku, Mińsku, Mohylewie, Homlu, Bobrujsku i Słucku (ewakuowanie wyłącznie własnych rodzin, brak komunikacji, ucieczka, pozostawienie mieszkańców bez opieki)[15]. Raport Kobryńskiej bezpośrednio obciążał obwodowe organy partyjne i NKWD. Dokument 23 lipca 1941 trafił na biurko Gieorgija Malenkowa, jednak w tym czasie władze ZSRR zdecydowały już, że odpowiedzialność za tę sytuację poniesie wojsko, a nie partia (aresztowano całe dowództwo Frontu Zachodniego, a siedmiu generałów rozstrzelano)[15].

W 1941 wezwana do Moskwy, gdzie na niecałe dwa lata objęła stanowisko redaktora audycji polskich we Wszechzwiązkowym Radiokomitecie[10]. W maju 1943 została pracownikiem Zarządu Politycznego Frontu Południowo-Zachodniego (późniejszego 3 Frontu Ukraińskiego)[10]. Od kwietnia 1944 kierowała Wydziałem Politycznym Polskiego Sztabu Partyzanckiego[7]. Po wyzwoleniu Białegostoku spod okupacji niemieckiej krótko pracowała w tamtejszym Komitecie Wojewódzkim PPR. Następnie na stanowisku zastępcy dyrektora Centralnej Szkoły Partyjnej (1944–1946)[10][12]. Jej zaangażowanie ideologiczne zostało skrytykowane w 1945 na posiedzeniach organów partii przez Władysława Gomułkę i Helenę Kozłowską[7]. Po krytyce odwołana ze stanowiska i wyznaczona do zorganizowania Wydziału Historii Partii, którego była kierownikiem do 1947.

Od września 1947 ponownie w ZSRR, gdzie w studiowała na Akademii Nauk Społecznych przy KC KPZR. W grudniu 1948 była gościem na Kongresie Zjednoczeniowym PPS i PPR, wówczas po raz ostatni odwiedziła Polskę[7]. W grudniu 1950, tuż przed obroną pracy dyplomowej, zachorowała psychicznie i nie wróciła już do zdrowia[7].

Odznaczona Medalem „Za zasługi bojowe”[23].

Przypisy

  1. ↑ Christian Gerlach, Clemens Six (red.), The Palgrave Handbook of Anti-communist Persecutions, Palgrave Macmillan, 2021, s. 427, ISBN 978-3-030-54963-3 (ang.).
  2. ↑ Ewa Szelburg-Zarembina, Dzieła, t. 3, Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1971, s. 49.
  3. ↑ Teresa Torańska, Oni, Warszawa: Agencja Omnipress, 1990, s. 26, ISBN 978-83-85028-26-0.
  4. 1 2 Gabriele Baumgartner (red.), Polski Indeks Biograficzny, wyd. 2, Berlin: De Gruyter, 2012, s. 678, ISBN 978-3-11-094797-7 (niem.).
  5. ↑ Marian Malinowski, Geneza PPR, Warszawa: Książka i Wiedza, 1972, s. 342.
  6. 1 2 Antoni Dudek (red.), Centrum władzy: protokoły posiedzeń kierownictwa PZPR. Wybór z lat 1949 - 1970, Warszawa: Instytut Studiów Politycznych Polskiej Akademii Nauk, 2000, s. 107, ISBN 978-83-88490-04-0.
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 Kapłan-Kobryńska Regina, [w:] Feliks Tych (red.), Słownik biograficzny działaczy polskiego ruchu robotniczego, Warszawa: Muzeum Niepodległości w Warszawie, 1992, s. 92–93, ISBN 978-83-900412-7-8.
  8. ↑ Edwarda Orłowska, Pamiętam jak dziś, Warszawa: Książka i Wiedza, 1973, s. 240.
  9. 1 2 Georgi Dimitrow, ДНЕВНИК ГЕОРГИЯ ДИМИТРОВА (1941–1945), Moskwa: Кучково поле, 2020, s. 44 [dostęp 2025-05-07] (ros.).
  10. 1 2 3 4 5 6 7 Biuletyn Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej [online], katalog.bip.ipn.gov.pl [dostęp 2025-05-07].
  11. ↑ Roman Juraś, Tadeusz Szafar, Pitaval polityczny 1918–1939, Warszawa: Czytelnik, 1971, s. 380.
  12. 1 2 Feliks Tych (red.), Archiwum Ruchu Robotniczego, t. 7, Warszawa: Książka i Wiedza, 1982, s. 259.
  13. ↑ Подвиг народа [online], www.podvignaroda.ru [dostęp 2025-05-10].
  14. 1 2 Regina Kobryńska [online], geni_family_tree, 10 maja 2025 [dostęp 2025-05-10].
  15. 1 2 3 4 5 6 Секретное лето 41-го года [online], Коммерсантъ, 24 czerwca 2019 [dostęp 2025-05-07] (ros.).
  16. 1 2 3 Echa procesu kobryńskiego, „Robotnik: organ Polskiej Partyi Socyalistycznej” (313), Warszawa, 3 września 1933, s. 4 [dostęp 2025-05-07].
  17. 1 2 3 Забытое восстание белорусов против власти Пилсудского | Евразия эксперт [online], eurasia.expert [dostęp 2025-05-07] (ros.).
  18. ↑ Pozostałymi oskarżonymi byli Leon Bohdanowicz, Jan Liśkiewicz, Jan Kitel, Grzegorz Tymoszczuk, Roman Maciech, Szymon Kozłowicz, Aleksy Guzik i Bazyli Nikończuk, wszyscy zamieszkali w powiecie kobryńskim.
  19. ↑ Sąd Doraźny w Kobryniu. Szczegóły drugiego dnia rozprawy, „Nowy Dziennik” (246), Kraków, 7 września 1933, s. 9 [dostęp 2025-05-07].
  20. ↑ Sąd doraźny o zbrodnię polityczną, „Nowy Dziennik” (240), Kraków, 1 września 1933, s. 9 [dostęp 2025-05-07].
  21. 1 2 3 4 Echa procesu doraźnego w Kobryniu. Na 10 lat więzienia sąd skazał Reginę Kapłan, „ABC: pismo codzienne informuje wszystkich o wszystkim” (84), Warszawa, 26 marca 1934, s. 4 [dostęp 2025-05-07].
  22. ↑ Archiwum Akt Nowych, Komuna Więzienna Fordon. List otwarty o warunkach w więzieniu, korespondencja więźniarek [online], Szukaj w Archiwach [dostęp 2025-05-09].
  23. ↑ Подвиг народа [online], www.podvignaroda.ru [dostęp 2025-05-10].

Bibliografia

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.