Regionalizacja fizycznogeograficzna Karpat

Regionalizacja fizycznogeograficzna Karpat – wielostopniowy podział Karpat na regiony pod względem fizycznogeograficznym, opracowany przez geografa Jerzego Kondrackiego z Uniwersytetu Warszawskiego w drugiej połowie XX wieku. Jako czynniki przewodnie regionalizacji autor zastosował kryteria geologiczno-geomorfologiczne^[1].

J. Kondracki najogólniej podzielił Karpaty na Karpaty Zachodnie i Karpaty Południowo-Wschodnie, prowadząc granicę między nimi linią: dolina Osławy–Przełęcz Łupkowska–dolina Laborca, zgodnie z poglądami Antoniego Rehmana. W tym rejonie łańcuch karpacki najbardziej zwęża się i obniża, a także skręca na południowy wschód^[2].

Owalnie zarysowany obszar Karpat Zachodnich kontrastuje z trójkątnym areałem Karpat Południowo-Wschodnich, w obrębie których można z kolei wyróżnić trzy odrębne człony: Karpaty Wschodnie, Karpaty Południowe oraz Góry i Wyżyny Siedmiogrodzkie. Te trzy części oraz Karpaty Zachodnie stanowią cztery rozległe prowincje karpackie, które w dalszej kolejności J. Kondracki podzielił na podprowincje, makroregiony i mezoregiony^[1].

Według J. Kondrackiego Karpaty rozciągają się łukiem od Austrii, przez Czechy, Polskę, Słowację, Węgry, Ukrainę, po Rumunię. Łuk ten otaczają obniżenia Basenu Panońskiego, Podkarpacia i Równin Południoworumuńskich, które razem z Karpatami tworzą tzw. megaregion karpacki^[3]. Góry Banackie są w takiej interpretacji najbardziej na południe wysuniętym pasmem karpackim, graniczącym przez przełom Dunaju w Żelaznej Bramie z Górami Wschodnioserbskimi, które pod względem geologicznym stanowią przedłużenie Karpat, jednak polscy geografowie zaliczają je do Bałkanu^[4].

Pierwszą wersję podziału Karpat na prowincje i podprowincje J. Kondracki zaprezentował w referacie na konferencji Międzynarodowej Unii Geograficznej w Budapeszcie w 1971 r. Referat ten opublikowano w 1973 r. w języku niemieckim na łamach czasopisma naukowego Annales Universitas Scientiarum Budapestenesis. Sectio Geografica^[5]. W 1978 r. ukazała się książka popularnonaukowa Karpaty (drugie wydanie z 1989 r.), w której J. Kondracki przedstawił podział na makroregiony i mezoregiony, a także zmodyfikował strukturę jednostek wyższego rzędu. W artykule zamieszczonym w 1996 r. w Przeglądzie Geograficznym dokonał on ostatnich poprawek na poziomach prowincji i podprowincji^[1].

Regionalizacja J. Kondrackiego nie jest ani jedynym, ani też ogólnie przyjętym podziałem Karpat i ich części – w innych krajach funkcjonują odmienne regionalizacje, choć zwykle ograniczone do terytorium danego państwa, jak np. regionalizacja słowackich Karpat według Emila Mazúra i Michala Lukniša. Podział J. Kondrackiego wyróżnia się tym, że obejmuje Karpaty jako całość (zdefiniowaną przez autora)^[6].

Z ważniejszych różnic wspomniani wyżej geografowie słowaccy granicę między Karpatami Zachodnimi i Wschodnimi prowadzą nie wschodnim, a zachodnim krańcem Beskidu Niskiego przez przełęcz Beskid pod Lackową, gdzie grzbiet karpacki rozdziela dolinę Topli na południu i Białej na północy. W takim ujęciu Beskid Niski znajduje się w Karpatach Wschodnich^[7]. Polska geografia zalicza Beskid Niski do Karpat Zachodnich, choć Leszek Starkel opowiedział się za jego przynależnością do Karpat Wschodnich z uwagi na rusztowy układ grzbietów typowy dla rzeźby pasm wschodniokarpackich. Zachodniokarpacką cechą Beskidu Niskiego jest obecność na jego północnym przedpolu pogórza, które nie występuje w Karpatach Wschodnich^[8].

Ponadto Słowacy rozdzielają Karpaty Zachodnie jedynie na Zewnętrzne, zbudowane z fliszu i obejmujące głównie Beskidy, oraz Wewnętrzne, gdzie występują pasma utworzone ze skał krystalicznych, osadowych i wulkanicznych^[9]. J. Kondracki ujmuje tę drugą jednostkę bardziej wąsko i wyodrębnia tu dodatkowo Centralne Karpaty Zachodnie i tzw. Góry Północnowęgierskie, przy czym segment centralny zawiera wyższe pasma krystaliczno-osadowe (Tatry, Niżne Tatry, Wielka Fatra, Mała Fatra), wewnętrzny – niższe pasma krystaliczno-osadowe (Rudawy Słowackie), a Góry Północnowęgierskie – niskie masywy wulkaniczne (Góry Tokajsko-Slańskie, Mátra)^[10].

Karpaty Wschodnie J. Kondracki dzieli wzdłuż na Zewnętrzne, Wewnętrzne i Subkarpaty, opierając się, podobnie jak w przypadku Karpat Zachodnich, na podłużnym zróżnicowaniu podłoża skalnego na strefę fliszową, krystaliczno-osadową i wulkaniczną^[11]. Strefy te w Karpatach Wschodnich tworzą jednak bardziej zagmatwany i mniej klarowny układ niż w Karpatach Zachodnich, stąd geografowie rumuńscy wyróżniają na tym obszarze sektory poprzeczne – Vintilă Mihăilescu wyodrębniał Karpaty Beskidzko-Marmaroskie, Karpaty Mołdawsko-Transylwańskie i tzw. Karpaty Zakrętu^[12]. Z kolei pasma Gór Banackich i Poiana Ruscă, które J. Kondracki przyporządkowuje do Karpat Południowych, są w Rumunii zaliczane do systemu Gór Zachodniorumuńskich^[13].

W polskiej literaturze istnieją alternatywne, cząstkowe regionalizacje geografów związanych z Uniwersytetem Jagiellońskim. Wieloautorskie opracowanie Karpaty Polskie z 1995 r. wyszczególnia m.in. mezoregiony Dołów Jasielsko-Sanockich oraz Tatr Reglowych^[14], podczas gdy J. Kondracki wydziela tylko Tatry Zachodnie i Wschodnie, a w rejonie Dołów wyróżnia cztery niewielkie mezoregiony: Obniżenie Gorlickie, Kotlinę Jasielsko-Krośnieńską, Pogórze Jasielskie i Pogórze Bukowskie^[15]. W podziale Karpat Zachodnich autorstwa Jarosława Balona i Miłosza Jodłowskiego z 2014 r. wyodrębniono mezoregiony, których brak u J. Kondrackiego, jak Beskid Żywiecko-Orawski, Beskid Żywiecko-Kisucki, Międzygórze Jabłonkowsko-Koniakowskie, Pasma Pewelsko-Krzeszowskie czy Pogórze Popradzkie^[16].

Regionalizacja fizycznogeograficzna Karpat według J. Kondrackiego w formie tabelarycznej przedstawia się następująco:

• JarosławJ. Balon JarosławJ. i inni, Regiony fizycznogeograficzne, [w:] JadwigaJ. Warszyńska (red.), Karpaty Polskie. Przyroda, człowiek i jego działalność, Kraków: Uniwersytet Jagielloński, 1995, s. 117–130, ISBN 83-233-0852-7 .
• JarosławJ. Balon JarosławJ., MiłoszM. Jodłowski MiłoszM., Regionalizacja fizycznogeograficzna pogranicza polsko-słowackiego, „Problemy Ekologii Krajobrazu”, 12, 2005, s. 59–67, ISSN 1899-3850 .
• JarosławJ. Balon JarosławJ., MiłoszM. Jodłowski MiłoszM., Regionalizacja fizycznogeograficzna Karpat Zachodnich – studium metodologiczne, [w:] WiesławW. Ziaja, MiłoszM. Jodłowski (red.), Struktura środowiska przyrodniczego a fizjonomia krajobrazu, Kraków: Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2014, s. 85–106, ISBN 978-83-64089-02-2 .
• JerzyJ. Kondracki JerzyJ., Karpaty, wyd. 2, Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1989, ISBN 83-02-04067-3 .
• JerzyJ. Kondracki JerzyJ., Fizycznogeograficzna regionalizacja Czech, Słowacji, Węgier i Rumunii w układzie dziesiętnym, „Przegląd Geograficzny”, 68 (3–4), 1996, s. 457–466, ISSN 0033-2143 .
• LeszekL. Starkel LeszekL., Typy rzeźby i podstawowa granica morfotektoniczna w centralnej części Karpat Zewnętrznych (fliszowych), [w:] AdamA. Kotarba, ZofiaZ. Rączkowska (red.), Wybrane problemy geomorfologii Karpat fliszowych. VII Zjazd Geomorfologów Polskich, Kraków, 19-22 września 2005, Kraków: Instytut Geografii i Gospodarki Przestrzennej Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2005, s. 15–20, ISBN 83-88424-48-3 .