Towarzysz podróży

Towarzysz podróży
Reisekammeraten
Ilustracja
Ilustracja do wydania polskiego z 1899
Autor

Hans Christian Andersen

Typ utworu

baśń literacka

Wydanie oryginalne
Miejsce wydania

Kopenhaga

Język

duński

Data wydania

16 grudnia 1835

Wydawca

C.A. Reitzel

Pierwsze wydanie polskie
Data wydania polskiego

1862

Przekład

M. Chr.

Towarzysz podróży (duń. Reisekammeraten, współ. duń. Rejsekammeraten) – baśń literacka autorstwa Hansa Christiana Andersena, wydana po raz pierwszy w 1835 roku.

Historia

W 1830 roku Andersen opublikował baśń literacką, pt. Duch. Baśń ludowa z Fionii (duń. Dødningen, et fyensk Folke-Eventyr). Po kilku latach pisarz ją przeredagował i opublikował na nowo 16 grudnia 1835 roku pod zmienionym tytułem Towarzysz podróży (duń. Reisekammeraten)[1]. Nowa wersja ukazała się w zbiorze Bajki, opowiadane dla dzieci. Pierwszy zbiór. Drugi zeszyt. 1835 (duń. Eventyr, fortalte for Børn. Første Samling. Andet Hefte. 1835). Antologię opublikowało w Kopenhadze wydawnictwo C.A. Reitzel. Dziełko ukazywało się jeszcze dwukrotnie za życia Andersena w latach 1849 oraz 1862[2].

W baśni pojawiają się następujące postacie znane z podań i folkloru Skandynawii:

  • kościelny skrzat (duń. kirkenissen) – niewielka istota w czerwonej, spiczastej czapce dbająca o kościół i karząca za złe w nim zachowywanie się, w baśni ukazujący się w wieży i pozdrawiający głównego bohatera[3][4]
  • alfy[a] – drobne, magiczne, jasnowłose stwory, często przedstawiane ze skrzydełkami, w baśni tańczące w lesie i witające Johannesa[3][4][5]
  • błędne ogniki (duń. lygtemændene) – tajemnicze światła nad łąkami i moczarami, często uważane za duchy, które zwodzą podróżujących, prowadząc ich do niebezpiecznych miejsc; w folklorze europejskim mają złośliwą naturę, wabiąc ludzi; w baśni zdobią czapki skrzatów na balu u trolla[6]
  • troll – w folklorze skandynawskim duże, brzydkie indywiduum, często wrogie, mieszkające w górach lub lasach, posiadające moc magiczną[4]
  • duch zmarłego (duń. dødning) – ucieleśniony nieżyjący człowiek, w baśni towarzyszący i pomagający bohaterowi z wdzięczności za obronienie zwłok przed znieważeniem[4].

Elementami zaczerpniętymi z podań i legend są również: magiczne mikstury (np. maść), cudowne przedmioty, nadludzkie zdolności (np. zdolność latania), mówiące przedmioty (np. marionetki)[4].

Polskie przekłady

Baśń została przetłumaczona na język polski[4]:

  • 1862 – Towarzysz podróży: M. Chr. (tłum.): Bajki. Leszno.
  • 1892 – Towarzysz podróży (tłum. anonimowe): Bajki i opowiadania. Warszawa.
  • 1898 – Towarzysz podróży (tłum. anonimowe): Baśnie i powiastki dla młodego wieku. Poznań.
  • 1899 – Towarzysz podróży: Cecylia Niewiadomska (tłum.): Baśnie. Warszawa.
  • 1900 – Towarzysz podróży: Maria Glotz (tłum.): Czarodziejskie powieści Andersena. Warszawa.
  • 1927 – Towarzysz podróży. Baśń fantastyczna: Janina Colonna-Walewska (tłum.): Czarodziejskie powieści Andersena. Warszawa.
  • 1931 – Towarzysz podróży: Stefania Beylin (tłum.): Baśnie. Warszawa.
  • 1938 – Towarzysz podróży: Marceli Tarnowski (tłum.): Bajki. Warszawa.
  • 1938 – Zaczarowana królewna: Adam Przemski (tłum.): Bajki. Kraków.
  • 1946 – Towarzysz podróży: Witold Zechenter (tłum.): Bajki. Kraków.
  • 2006 – Towarzysz podróży: Bogusława Sochańska (tłum.): Baśnie i opowieści. Tom I 1830–1850. Poznań. s. 121–135. ISBN 978-83-7278-194-9. (z oryginału duńskiego)

Fabuła

Johannes jest bardzo zasmucony, ponieważ jego ciężko chory ojciec umiera. Umierający ojciec chwali Johannesa jako dobrego syna. Chłopak płacze, czując się zupełnie sam na świecie. Śpiąc śni o słońcu i księżycu kłaniających się przed nim, widzi zdrowego ojca i piękną dziewczynę z koroną, która podaje mu rękę, ale po przebudzeniu wszystko znika, a ojciec leży martwy. Psalm i piękno natury przynoszą Johannesowi ukojenie podczas pogrzebu. Obiecuje sobie być dobrym człowiekiem, by dołączyć do ojca w niebie, i uśmiecha się na myśl o ponownym spotkaniu, mimo łez płynących po policzkach[7].

Chłopak pakuje swój skromny dobytek, zabiera pięćdziesiąt talarów i kilka srebrnych szylingów, po czym wyrusza w świat, modląc się przy grobie ojca o błogosławieństwo. Na polu podziwia piękno świata, kwiaty i wiatr witają go, a na wieży widzi kościelnego skrzata, który żegna go, życząc szczęścia. Wędruje coraz dalej, mijając nieznane miasta i ludzi, czując się obco wśród nieznanych[7].

Pierwszą noc spędza w stogu siana, zachwycony pięknem pola, rzeki i nieba, które uważa za wspanialsze niż królewską sypialnię. W niedzielę idzie do kościoła, śpiewa psalmy i słucha kazania, czując się jak w domu, gdzie był chrzczony i modlił się z ojcem. Na cmentarzu sprząta groby, stawia przewrócone krzyże i układa wieńce, myśląc o grobie ojca, którego nie może pielęgnować. Przy bramie cmentarza daje żebrakowi swoje szylingi i wyrusza dalej, szczęśliwy i zadowolony[7].

Gdy wieczorem pogoda się psuje, Johannes znajduje schronienie w samotnym kościele na wzgórzu, gdzie postanawia odpocząć. W nocy widzi w kościele otwartą trumnę z niepogrzebanym zmarłym i dwóch złych ludzi, którzy chcą zbezcześcić ciało. Oddaje swoje pięćdziesiąt talarów, by przekupić złoczyńców, którzy chcieli zbezcześcić zmarłego z powodu jego długów, i dzięki temu ciało pozostaje w spokoju. W lesie Johannes widzi wesołe alfy bawiące się w świetle księżyca, które nie boją się go, wiedząc, że jest dobrym człowiekiem[7].

Nieznajomy mężczyzna dołącza do Johannesa, proponując wspólną podróż. Szybko się zaprzyjaźniają. Podróżnik opowiada o świecie, a podczas odpoczynku spotykają starą kobietę, która łamie nogę, zbierając drewno. Towarzysz Johannesa leczy nogę staruszki magiczną maścią, w zamian biorąc trzy pęki witek, które kobieta miała w fartuchu. Potem wędrowcy docierają do gór. W karczmie oglądają przedstawienie kukiełkowe, które przerywa buldog rzeźnika, niszcząc lalkę królowej, co zasmuca lalkarza. Towarzysz Johannesa naprawia lalkę maścią, która ożywia ją, umożliwiając samodzielny ruch. W nocy kukiełki w teatrze wzdychają, pragnąc ożywienia jak królowa, a lalkarz, wzruszony, oferuje pieniądze za posmarowanie innych lalek, ale towarzysz Johannesa przyjmuje tylko jego szablę[7].

Johannes i jego towarzysz wspinają się na góry, podziwiając piękno świata, a dźwięki rogów myśliwskich i widoki wywołują u chłopaka łzy radości. Widzą piękną białą łabędzicę, która śpiewa i umiera u ich stóp, a towarzysz Johannesa odcina jej skrzydła, uznając je za cenne[7].

Docierają do wielkiego miasta z marmurowym zamkiem królewskim. Zatrzymują się w karczmie, by się przygotować przed wejściem do miasta. Karczmarz opowiada o złej księżniczce, która każe zalotnikom odgadnąć trzy zagadki, a w razie porażki skazuje ich na śmierć. Johannes, oburzony okrucieństwem księżniczki, mówi, że zasługuje na karę. Ludzie wiwatują, gdy księżniczka przejeżdża na białym koniu w złotej szacie, otoczona dwunastoma pannami na czarnych koniach, choć jej uroda przewyższa jej stroje. Johannes czerwieni się na widok księżniczki, która przypomina mu dziewczynę z jego snu, i zakochuje się w niej, nie wierząc, że jest złą czarownicą[7].

Pomimo ostrzeżeń towarzysza podróży i innych, chłopak, pełen optymizmu, przygotowuje się i udaje na zamek, by spróbować szczęścia. Stary król wita Johannesa, ale płacze, dowiedziawszy się, że jest on kolejnym zalotnikiem, bojąc się o jego los. Król prowadzi chłopca do ogrodu księżniczki, gdzie w drzewach wiszą szkielety niefortunnych zalotników, ostrzegając go przed niebezpieczeństwem. Johannes, niezrażony, całuje króla w rękę i wyraża pewność, że zdobędzie księżniczkę, którą bardzo kocha. Księżniczka przybywa z damami, wita Johannesa uprzejmie, a on zakochuje się w niej jeszcze bardziej, nie wierząc w jej złą naturę. Chłopak ma wrócić następnego dnia na zamek, by odgadnąć zagadkę księżniczki, a jeśli mu się nie uda, straci życie[7].

Towarzysz podróży smuci się, przewidując zgubę Johannesa, ale proponuje wspólną zabawę, by cieszyć się ostatnią nocą. Miasto pogrąża się w żałobie, gdy wieść o nowym zalotniku się rozchodzi, a król i kapłani modlą się w kościele. Towarzysz podróży podaje Johannesowi napój, który usypia go, a sam, niewidzialny, podąża za księżniczką, która nocą leci do wnętrza góry. We wnętrzu góry księżniczka spotyka trolla, który doradza jej, by pomyślała o swoim bucie jako zagadce, a towarzysz podróży podsłuchuje ich rozmowę[7].

Następnego dnia Johannes odgaduje, że księżniczka myślała o bucie, co wywołuje radość króla i zdumienie księżniczki. Towarzysz podróży ponownie śledzi księżniczkę, która tym razem myśli o rękawiczce, i przekazuje to Johannesowi jako sen, co pozwala mu odgadnąć drugą zagadkę. Przed trzecią zagadką księżniczka, zdesperowana, konsultuje się z trollem, który sugeruje, by pomyślała o jego głowie. Towarzysz podróży odcina głowę trolla. Johannes odgaduje trzecią zagadkę, pokazując głowę trolla, co sprawia, że księżniczka staje się jego narzeczoną, a król ogłasza zaręczyny[7].

Miasto świętuje wesele Johannesa i księżniczki z muzyką, ucztowaniem i tańcami. Radość ogarnia wszystkich mieszkańców. Towarzysz podróży daje Johannesowi pióra i krople, by odczarować księżniczkę, którą trzykrotnie zanurza w wodzie, uwalniając ją od czaru. Odczarowana księżniczka, piękniejsza niż kiedykolwiek, dziękuje Johannesowi, a król i dwór świętują ich szczęście; towarzysz podróży ujawnia, że jest duchem zmarłego, i znika. Johannes i księżniczka, bardzo zakochani, spędzają miesiąc na weselu, a po śmierci starego króla Johannes zostaje królem całego królestwa[7].

Galeria

Adaptacje

Uwagi

  1. ↑ Różne od elfów. Por. Elf różany (duń. Rosen-Alfen), Wzgórze elfów (duń. Elverhøi).

Przypisy

  1. ↑ Hans Christian Andersen, Bogusława Sochańska (tłum.): Baśnie i opowieści. T. I: 1830–1850. Poznań: Media Rodzina, 2006, s. 489. ISBN 978-83-7278-194-9.
  2. ↑ The Traveling Companion. andersen.sdu.dk. [dostęp 2025-05-23]. (ang.).
  3. 1 2 Hans Christian Andersen, Bogusława Sochańska (tłum.): Baśnie i opowieści. T. I: 1830–1850. Poznań: Media Rodzina, 2006, s. 494. ISBN 978-83-7278-194-9.
  4. 1 2 3 4 5 6 Towarzysz podróży. W: Hans Christian Andersen, Bogusława Sochańska (tłum.): Baśnie i opowieści. T. I: 1830–1850. Poznań: Media Rodzina, 2006, s. 121–135. ISBN 978-83-7278-194-9.
  5. ↑ Bogusława Sochańska, Czy potrzebny był nowy przekład baśni Andersena?, 2011, s. 107–108.
  6. ↑ Nature, superstition, illusion, jack-o’lantern, ignis fatuus. andersen.sdu.dk. [dostęp 2025-05-24]. (ang.).
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Hans Christian Andersen: Reisekammeraten. 1835. [dostęp 2025-05-24]. (duń.).

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.