Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty

Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty
Zabytek: nr rej. A-506 z 18.03.1985 i A-586 z 25.07.1988[1].
Ilustracja
Ruina pałacu
Państwo

 Polska

Województwo

 małopolskie

Miejscowość

Poręba Żegoty

Architekt

Tadeusz Stryjeński

Rozpoczęcie budowy

2 poł. XVIII w.

Ważniejsze przebudowy

pocz. XX w.

Zniszczono

1945

Pierwszy właściciel

Franciszek Czerny-Szwarzenberg

Kolejni właściciele

Józef Szembek
Aleksander Szembek
Józef Karol Szembek
Józef Hilary Szembek
Rolnicza Spółdzielnia Produkcyjna „Okleśna”
Gmina Alwernia

Obecny właściciel

Joanna Mendys-Gatti

Położenie na mapie gminy Alwernia
Mapa konturowa gminy Alwernia, blisko centrum na prawo znajduje się punkt z opisem „Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole znajduje się punkt z opisem „Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty”
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa konturowa województwa małopolskiego, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty”
Położenie na mapie powiatu chrzanowskiego
Mapa konturowa powiatu chrzanowskiego, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty”
Ziemia50°03′12,978″N 19°34′02,935″E/50,053605 19,567482

Zespół pałacowo-folwarczny w Porębie Żegoty – zespół zabytków z II połowy XVIII w. znajdujący się w Porębie Żegoty, w gminie Alwernia, w powiecie chrzanowskim, w województwie małopolskim.
Zespół, w skład którego wchodzą: pałac, kaplica-mauzoleum Szembeków, park, spichrz, rządcówka oraz stodoła został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa małopolskiego[1].

Historia

W 1532 wieś należała do Piotra Porębskiego, a na przełomie XVI i XVII wieku do Krzysztofa Korycińskiego, kasztelana wojnickiego. Od połowy XVIII wieku właścicielem był Franciszek Czerny-Szwarcenberg, kasztelan wojnicki i oświęcimski, po którym majątek przejęła córka Marianna z mężem Józefem Szembekiem. W 1787 ich syn, Aleksander Szembek, podejmował w pałacu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego[2]. W 1881 w pałacu urodził się Jan Szembek, późniejszy dyplomata[3]. W latach 1905–1910 Józef Hilary Szembek uruchomił przy pałacu Spółkę Rolniczą[3]. Do 1945 posiadłość należała do rodziny Szembeków[4][5].

Drewniany dwór Korycińskich z XVII wieku został przebudowany na polecenie Franciszka Szwarcenberga-Czernego w 2. połowie XVIII wieku w stylu późnobarokowym[6][7]. Na początku XX wieku obiekt przebudowano według planów Tadeusza Stryjeńskiego dla Szembeków[6].

Do lat 30. XX w. częścią majątku Szembeków był kamieniołom melafiru na położonym w kierunku zachodnim leśnym wzgórzu Belwender, przejęty następnie przez spółkę Kamieniołomy Poręby w Kwaczale[8][9]. Wydobyty surowiec posłużył do budowy drogi Kraków–Chełmek[10].

W czasie II wojny światowej okupanci niemieccy, po wysiedleniu właścicielek, zorganizowali w nim ośrodek wypoczynkowy dla załogi obozu koncentracyjnego Auschwitz-Birkenau[7]. Kamieniołom był eksploatowany przez Niemców, którzy zbudowali kolejkę do anektowanej przez III Rzeszę Okleśnej[11]. W pałacu spalonym z powodu zaprószenia ognia przez żołnierzy sowieckich w styczniu 1945 roku i częściowo rozebranym, znajdowała się biblioteka, archiwum oraz zbiory sztuki[12]. W całości zachowała się jedynie oficyna.

Po 1945 w pałacu mieściło się m.in. prezydium gromadzkiej rady narodowej, izba porodowa, tuczarnia, kółko rolnicze i zakład hodowli zarodowej[13].

W 1985 zespół pałacowo-parkowy należał do Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej „Okleśna” w Porębie Żegoty[14]. W 1990 przeszedł na własność gminy Alwernia, która sprzedała we wrześniu 2002 pałac (za 325,000 zł) i w 2006 park pochodzącej z Dąbrowy Tarnowskiej i zamieszkałej we Włoszech lekarce i malarce Janinie (Aśce) Mendys-Gatti[2][3][15][16]. Zaplanowany na wiosnę 2010 remont obiektu nie został zrealizowany[17]. W 2022 pod kierunkiem Barbary Zin na Politechnice Krakowskiej powstał projekt adaptacji ruin pałacu na siedzibę Towarzystwa Historycznego im. Szembeków[18], założonego w 1989 przez Władysława Szeląga[19].

Park

W dworskim parku w latach 1920–1922 wybudowano modernistyczne mauzoleum Szembeków w formie kaplicy według projektu Karola Stryjeńskiego. W grobowcu pochowani byli: Aleksander Szembek (1893–1920), Józef Szembek (1856–1928) i jego żona Ludwika z Wielopolskich (1867–1936). Z powodu bezczeszczenia po 1945 roku grobowca, na przełomie 70. i 80. lat, ówczesny proboszcz Wacław Mokosa przeniósł szczątki na cmentarz. Nad fasadą grobowca znajduje się nietypowa kamienna rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem, trzymanym na rękach nad głową[7][6].

W parku istniała też sztuczna grota z posągiem Neptuna. W otoczeniu pałacu, przy drodze w kierunku Alwerni widoczne są stawy rybne oraz kamienna figura św. Jana Nepomucena z 1782 roku[20].

Przypisy

  1. 1 2 Rejestr ↓, s. 13.
  2. 1 2 Łukasz Dulowski, Dzisiaj została ruina po dawnym pałacu Szembeków w Porębie Żegoty. A jak było? [online], przelom.pl, 11 lutego 2023.
  3. 1 2 3 Władysław Ryszard Szeląg, Władysław Ryszard Szeląg o Janie hr. Szembeku i Porębie Żegoty [online], powiatowy.pl, 22 sierpnia 2013.
  4. ↑ Libicki 2012 ↓, s. 352.
  5. ↑ Noga 1997 ↓, s. 44.
  6. 1 2 3 Krasnowolski 2013 ↓, s. 235.
  7. 1 2 3 Zinkow 2008 ↓, s. 539.
  8. ↑ Dawny kamieniołom melafirów, Alwernia, Poręba Żegota, woj. małopolskie [online], Znane i nieznane miejsca w okolicy, 18 października 2024.
  9. ↑ Lech Pakuła, Studium lokalizacji i perspektyw rozwoju skupienia przemysłowego Alwerni, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Geographica”, 62, 1977, s. 56.
  10. ↑ Kinga Kurlit-Heller, Belwender – a po co nam właściwie ten melafir? [online], rybna-zdjeciaispacery.com, 18 czerwca 2019.
  11. ↑ Belwender [online], geotyda.pl [dostęp 2025-03-21].
  12. ↑ Schnaydrowa 1967 ↓, s. 42.
  13. ↑ Zespół pałacowo-parkowy Poręba Żegoty [online], zachodniamalopolska.pl [dostęp 2025-03-21].
  14. ↑ Poręba Żegoty. Zespół pałacowo-parkowy i folwarczny (karta ewidencyjna zabytków architektury i budownictwa), Ośrodek Dokumentacji Zabytków, 25 lipca 1985.
  15. ↑ Poręba Żegoty - pałac [online], eksploratorzy.com.pl, 28 grudnia 2013, Cytat: W 1990 r. zabytkowy kompleks pałacowo-parkowy przeszedł na własność gminy Alwernia. We wrześniu 2002 r. dwór i czworaki (pow. 1 hektar 72 ary) wystawiono na sprzedaż w drodze przetargu. Nieruchomość kupiła Polka zamieszkała we Włoszech, płacąc za nią 325 tys. 300 zł..
  16. ↑ Regina Pytlik, O artystce [online], askamendysgatti.eu, 4 sierpnia 2012.
  17. ↑ Łukasz Dulowski, Poręba Żegoty. Co dalej z dworem? [online], przelom.pl, 20 września 2011.
  18. ↑ Adam Zys, Adaptacja ruin pałacu w Porębie Żegoty. Praca dyplomowa Andrzeja Ochaba [online], whitemad.pl, 9 lutego 2022.
  19. ↑ M. Łabuda, Towarzystwo Historyczne im. Szembeków [online], powiatowy.pl, 12 kwietnia 2014.
  20. ↑ Kornecki 1993 ↓, s. 86.

Bibliografia

  • Rejestr zabytków nieruchomych woj. małopolskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2017-11-17]. (pol.).
  • Bogusław Krasnowolski: Leksykon zabytków architektury Małopolski. Kraków: Arkady, 2013. ISBN 978-83-2134744-8.
  • Marian Kornecki: Sztuka Sakralna. Kraków: Zarząd Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych w Krakowie, 1993.
  • Julian Zinkow: Wokół Krzeszowic i Alwerni. Kraków: Wydawnictwo Verso, 2008.
  • Piotr Libicki: Dwory i pałace wiejskie w Małopolsce i na Podkarpaciu. Poznań: Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o., 2012. ISBN 978-837510-597-1.
  • Zdzisław Noga: Osadnictwo i krajobraz od schyłku średniowiecza po współczesność. Kraków: Zarząd Zespołu Jurajskich Parków Krajobrazowych, 1997. ISBN 83-901471-7-3.
  • Bogumiła Schnaydrowa: Ziemia Chrzanowska i Jaworzno. Kraków: Wydawnictwo Artystyczno–Graficzne, 1967.
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.