Żyznów (województwo podkarpackie)

Żyznów
wieś
Ilustracja
Pałac, obecnie Dom Dziecka
Państwo

 Polska

Województwo

 podkarpackie

Powiat

strzyżowski

Gmina

Strzyżów

Liczba ludności (2011)

897[1][2]

Strefa numeracyjna

17

Kod pocztowy

38-111[3]

Tablice rejestracyjne

RSR

SIMC

0663456[4]

Położenie na mapie gminy Strzyżów
Mapa konturowa gminy Strzyżów, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Żyznów”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Żyznów”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Żyznów”
Położenie na mapie powiatu strzyżowskiego
Mapa konturowa powiatu strzyżowskiego, na dole nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Żyznów”
Ziemia49°48′56″N 21°50′28″E/49,815556 21,841111[5]

Żyznów – wieś w Polsce, położona w gminie Strzyżów powiatu strzyżowskiego w województwie podkarpackim[6][4], nad rzeką Stobnicą[7], prawym dopływem Wisłoka, przy drodze wojewódzkiej nr 989 łączącej Strzyżów z Lutczą w odległości ok. 5 km od Lutczy i 6 km od Strzyżowa.

Integralne części wsi Żyznów[6][4]
SIMCNazwaRodzaj
0663462Budyczęść wsi
0663479Gąsierówkiczęść wsi
0663485Granicaczęść wsi
0663491Kisielniceczęść wsi
0663500Pawłopolczęść wsi
0663516Pod Wiśnią Górączęść wsi
0663522Podlesieczęść wsi
0663539Siwa Glinaczęść wsi
0663545Zagórzeczęść wsi

W latach 1975–1998 wieś administracyjnie należała do województwa rzeszowskiego.

Wieś jest siedzibą parafii Przemienienia Pańskiego, należącej do dekanatu Strzyżów, diecezji rzeszowskiej. Parafia ma kościół parafialny murowany wybudowany w roku 1862 oraz filialny (dawna drewniana cerkiew) w Bonarówce z roku 1841[8].

Przez wieś przebiega licząca 22 km pętla szlaku rowerowego prowadząca ze Strzyżowa przez Brzeżankę, Bonarówkę, Żyznów i Godową z powrotem do Strzyżowa. Trasa prowadzi przez najwyższe wzniesień Pogórza Strzyżowsko-Dynowskiego. Atrakcją trasy są punkty widokowe na dolinę Stobnicy[9].

Zabytki

Znajduje się tu zabytkowy zespół pałacowy, zbudowany w I poł. XIX w. przez Łempickich na miejscu dworu wzmiankowanego w 1536[10]. Zachowały się w nim sklepione kolebkowo piwnice z połowy XVII w.[10] Do kompleksu należy budynek administracyjny zwany Andrzejówką, stajnia i park ze sztuczną wyspą, założony przed 1877 przez Marię Straszewską[10].

Historia

Miejscowość była poświadczona jako już wcześniej istniejąca w 1390, w dokumencie Władysława II Jagiełły dla Czadora z Potoka[11].

W latach 1424–1426 Żyznów posiadali bracia Piotr i Klemens, w 1436 wieś dzielili Kiełcz z Prochny (Żyznów Górny) oraz Pakosz ze Strzyżowa i Czudca (Żyznów Dolny). Spadek po Pakoszu przejęli w 1460 Jan i Mikołaj Strzyżowscy herbu Gozdawa, po czym umowa działowa z 1462 przyznała Żyznów Dolny Mikołajowi, dyplomacie królewskiemu do spraw osmańskich[11]. W XV w. dziedzicami Żyznowa Górnego byli Czepielewscy herbu Gryf[12]. W 1474 w Żyznowie Dolnym funkcjonowała ława sołecka[13].

Rejestr publiczny z 1536 oszacował wartość Żyznowa Dolnego, zamieszkanego przez 41 kmieci i sołtysa, w rękach Stanisława Domaradzkiego, na 800 grzywien, a Żyznowa Górnego, zamieszkanego przez 26 rodzin chłopskich, w rękach Fidelisy Szafranowskiej – na 500 grzywien[12]. W 1581 liczący 41 zagród[a] Żyznów Dolny należał do Bączalskich z Jedlicza i do parafii św. Anny w Kołaczycach, a liczący 32 zagrody[b] Żyznów Górny – do starosty rabsztyńskiego, kalwińskiego przywódcy reformacji w Małopolsce Seweryna Bonera młodszego (od 1585 kasztelana bieckiego i od 1590 krakowskiego[14], syna Seweryna, zm. 1592) i do parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Lutczy[15]. Pod datą 1596 niezachowana rękopiśmienna kronika dworska rodziny Łempickich miała odnotować zgon Sobka, syna zagrodnika z Żyznowa Górnego, kawalkatora królewskiego przy dworze na Wawelu i członka Sodalicji Mariańskiej, od 1564 organizatora kontrreformacji w Żyznowie, w wieku 115 lat i jego pogrzeb z udziałem prepozyta tarnowskiego Krzysztofa Kazimirskiego[15].

Żyznów Górny trafił poprzez małżeństwo Zofii Bonerówny z Janem Firlejem w posiadanie jego rodziny, w XVII w. stał się własnością Ciepielewskich z Domaradza, a później Józefa Radziwiłła[16][11]. Żyznów Dolny należał pod koniec XVIII w. do Dydyńskich[11].

W połowie XIX w. przy dworze w Żyznowie istniały dwa folwarki, z których jeden nosił nazwę Pawlapol[10]. W 1846 podczas rabacji galicyjskiej dziedzic Żyznowa, Hilary Łempicki, został dotkliwie pobity przez miejscowych chłopów[17]. W latach 1857–1862 powstał z jego fundacji kościół Przemienienia Pańskiego i św. Barbary w Żyznowie, poświęcony przez proboszcza dobrzechowskiego Feliksa Buchwalda w sierpniu 1864[17][11]. W 1875 majątek odziedziczyła córka Hilarego, Maria Straszewska, która pozostawiła go w 1877 córkom, Helenie Łosiowej i Jadwidze (zm. 1890)[18].

W 1896 powstała w Żyznowie szkoła powszechna, do której uczniowie uczęszczali na mocy obowiązku szkolnego. Jej pierwszym dyrektorem był do 1933 Edward Łabucki, a budynek szkolny powstał w latach 1902–1905 wysiłkiem mieszkańców i przy głównym udziale środków gminnych[19]. W 1898 nowym właścicielem Żyznowa został po zmarłej żonie Witold Łoś[11]. W 1908 Łoś wyposażył kościół i sfinansował zastąpienie dachu gontowego blaszanym. W 1910 w reakcji na decyzję podjętą bez jego udziału przez radę parafialną w Lutczy, gdzie był kuratorem kościoła, podjął starania o wydzielenie z terenu kościoła w Lutczy parafii w Żyznowie, zakończone zezwoleniem biskupa przemyskiego Józefa Sebastiana Pelczara w 1913[20]. Do czasu budowy plebanii pierwszy proboszcz (do 1923), Józef Bienienda, rezydował we dworze[20].

W 1917 Łoś sprzedał majątek żyznowski powracającemu z czteroletniego kontraktu przemysłowego w Berlinie inżynierowi Stanisławowi Bylickiemu (synowi Franciszka) i jego żonie Róży z Grudzińskich[10][21].

W roku szkolnym 1923/1924 w folwarku Pawłopol (Pawlapol) odbył się pierwszy obóz harcerski dla skautów z drużyny przy I Gimnazjum w Rzeszowie pod opieką nauczyciela Szczęsnego Jasiewicza[22], latem 1926 ćwiczyli tam również skauci z drużyny przy II Gimnazjum w Rzeszowie pod opieką Adama Przybosia[23].

Podczas okupacji niemieckiej z lat II wojny światowej w dworze stacjonował sztab niemiecki, natomiast właściciele zajmowali część oficyny. Stanisław Bylicki prowadził wśród chłopów akcję propagandową, a jego dzieci, Katarzyna, Maria Magdalena, Wojciech i Andrzej, należały do podziemia akowskiego. W okresie Akcji „Burza” Katarzyna i Maria prowadziły szkolenia sanitarne Wojskowej Służby Kobiet i punkt opatrunkowy[24]. Zasadzki na członków podziemia organizowane dwukrotnie w pobliżu dworu przez niemiecką żandarmerię zostały udaremnione dzięki ostrzeżeniu komendanta posterunku policji granatowej w Strzyżowie, Zygmunta Andresa ps. Krogulec, który współpracował z AK[25]. Byliccy uciekli przed wkroczeniem Armii Czerwonej do pozostającego w rękach niemieckich Krakowa, a w pałacu zorganizowany został szpital wojskowy dla rannych uczestników walk na froncie w rejonie Gogołowa w ramach operacji dukielsko-preszowskiej i wiślańsko-odrzańskiej od lipca 1944 do lutego 1945[26].

W 1944 grunty rolne majątku Bylickich o łącznej powierzchni 280 ha zostały rozparcelowane na mocy reformy rolnej[10]. Po przeprowadzeniu reformy w latach 1945–1948 w pałacu działało sanatorium przeciwgruźlicze pod kierownictwem Włodzimierza Lewickiego, który założył w Żyznowie ośrodek zdrowia. Od czasu likwidacji sanatorium, którego oparcie w gospodarce rolnej skrytykował w imieniu wsi Andrzej Korab, przez Ministerstwo Zdrowia w 1949 mieści się tam Państwowy Dom Dziecka[27][10].

W latach 1981–1983 rejon Żyznowa był miejscem polowań dewizowych dla myśliwych z Europy Zachodniej zorganizowanych przez koło łowieckie Daniel w Strzyżowie[28].

Uwagi

  1. ↑ Ze stanem z 1536, gdy wszystkie zagrody zamieszkiwali kmiecie, kontrastuje rozwarstwienie ludności na 24 kmieci, 3 zagrodników, 11 komorników i 2 rzemieślników.
  2. ↑ W tym 18 kmieci, 6 zagrodników, 7 komorników i jeden rzemieślnik. Dla porównania w 1536 wieś zamieszkiwało 24 kmieci i 2 zagrodników.

Przypisy

  1. ↑ Wieś Żyznów w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2018-04-25], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r.. [dostęp 2018-04-25].
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1630 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. 1 2 3 GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 164637
  6. 1 2 Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  7. ↑ Żyznów (województwo podkarpackie), [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XIV: Worowo – Żyżyn, Warszawa 1895, s. 925.
  8. ↑ Parafia na stronie diecezji. [dostęp 2014-02-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-02-02)].
  9. ↑ Żyznów na stronie gminy
  10. 1 2 3 4 5 6 7 Izabela Fac: Pałac w Żyznowie. wrota.podkarpackie.pl, 8 czerwca 2010. [dostęp 2012-10-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-02)].
  11. 1 2 3 4 5 6 Żyznów [online], Strzyżowski.pl, 1 kwietnia 2019 [zarchiwizowane z adresu 2019-12-28].
  12. 1 2 Piątek 2008 ↓, s. 4.
  13. ↑ Andrzej Janeczek, Listy dobrego urodzenia i dobrej sławy w procedurze nadawania prawa miejskiego Lwowa w XV wieku, „Klio”, 23 (4), 2012, s. 103, ISSN 1643-8191.
  14. ↑ Olgerd Dziechciarz, Następni Bonerowie [online], Przegląd Olkuski, 31 grudnia 2015 [zarchiwizowane z adresu 2023-03-20].
  15. 1 2 Piątek 2008 ↓, s. 5.
  16. ↑ Piątek 2008 ↓, s. 15.
  17. 1 2 Piątek 2008 ↓, s. 7.
  18. ↑ Piątek 2008 ↓, s. 15–16.
  19. ↑ Piątek 2008 ↓, s. 11.
  20. 1 2 Piątek 2008 ↓, s. 8.
  21. ↑ Wierzbieniec i Wnęk 2024 ↓, s. 293.
  22. ↑ Huzarska 2018 ↓, s. 36.
  23. ↑ Huzarska 2018 ↓, s. 37.
  24. ↑ Konieczkowski 1991 ↓, s. 79–80.
  25. ↑ Konieczkowski 1991 ↓, s. 83–84.
  26. ↑ Piątek 2008 ↓, s. 16.
  27. ↑ Piątek 2008 ↓, s. 16, 18.
  28. ↑ Huzarska 2018 ↓, s. 371.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.