Armia Republiki Bośni i Hercegowiny

Armia Republiki Bośni i Hercegowiny
	ARBiH
	; Emblemat Armii Republiki Bośni i Hercegowiny
Państwo	Bośnia i Hercegowina
	Historia
Data sformowania	15 kwietnia 1992
Data rozformowania	1995
Pierwszy dowódca	Sefer Halilović
	Dane podstawowe
Podporządkowanie	Alija Izetbegović
Liczebność	ponad 200 tys. (1995)

Armia Republiki Bośni i Hercegowiny (ARBiH; bośn. Armija Republike Bosne i Hercegovine, cyr. Армија Републике Босне и Херцеговине) – siły i środki wydzielone przez Republikę Bośni i Hercegowiny do zabezpieczenia własnych interesów i prowadzenia walki zbrojnej zarówno na jej terytorium oraz poza nim. Armia została powołana do życia 15 kwietnia 1992 roku, a po podpisaniu układu w Dayton w 1995 roku została przekształcona w Armię Federacji Bośni i Hercegowiny. Najwyższym zwierzchnikiem ARBiH był prezydent Alija Izetbegović^[2].

Od 1992 do 1994 roku armia była skonfliktowana z Chorwacką Radą Obrony. ARBiH była oskarżona przez Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii o zbrodnie wojenne na ludności chorwackiej i serbskiej.

Historia

Kobieta wcielona do ARBiH w ramach poboru (1992)

W związku z wybuchem wojny w Bośni i Hercegowinie 8 kwietnia 1992 roku rozpoczęto obronę świeżo proklamowanej Republiki Bośni i Hercegowiny za pomocą jednostek Siły Obrony Terytorialnej Republiki Bośni i Hercegowiny (bośn. Teritorijalna odbrana Republike Bosne i Hercegovine, TORBiH)^[3], którą 15 kwietnia tego samego roku przekształcono w Armię Republiki Bośni i Hercegowiny^[4]. Pierwszym dowódcą sztabu generalnego ARBiH został Sefer Halilović, 8 czerwca 1993 roku funkcję tę objął Rasim Delić^[3].

Sztab generalny TORBiH został przemianowany na sztab generalny ARBiH (który znajdował się w Sarajewie)^[3], natomiast istniejące jeszcze jednostki Siły Obrony Terytorialnej Republiki Bośni i Hercegowiny podlegały pod ARBiH, zapewniały armii wsparcie logistyczne i militarne. Ostatnie jednostki tego typu działały jeszcze do jesieni 1993 roku^[5].

18 sierpnia 1992 roku na mocy decyzji prezydenta Aliji Izetbegovicia terytorium Bośni i Hercegowiny zostało podzielone na kilka stref, które były zarządzane przez odpowiednie korpusy^[3]. Początkowo w armii mogli służyć wyłącznie obywatele BiH, z wyjątkiem sytuacji, gdy kraj był w stanie wojny^[6]. Wśród cudzoziemców znalazły się grupy mudżahedinów, które zostały włączone do 3 Korpusu^[7]. W 1993 roku zezwolono cudzoziemcom na awansowanie na wyższe stopnie^[6], ponadto mogli oni otrzymać bośniackie obywatelstwo poprzez naturalizację^[8].

W 1995 roku w ARBiH służyło ponad 200 tys. żołnierzy, z czego prawie 11 tys. stanowili oficerowie^[1].

Walki z siłami Chorwackiej Rady Obrony

Pierwsze konflikty zbrojne między Armią Republiki Bośni i Hercegowiny a Chorwacką Radą Obrony (HVO) miały miejsce pod koniec 1992 roku^[9]; do starć doszło w dolinie rzeki Lašvy^[10], ale także w okolicach miejscowości Busovača, Gornji Vakuf-Uskoplje, Kiseljak, Prozor i Novi Travnik. 24 stycznia 1993 roku żołnierze ARBiH aresztowali około 400 muzułmanów z regionu Busovačy, którzy byli następnie przetrzymywani w Kaoniku^[9].

W kwietniu 1993 roku doszło do walk w HVO w regionach Kakanja, Travnika, Viteza i Zenicy, 8 czerwca tego samego roku doszło do starć we wsi Maline^[9]. Walki między obiema armiami trwały do podpisania porozumienia waszyngtońskiego w 1994 roku^[10].

Zbrodnie wojenne

Według jednego z prokuratorów Międzynarodowego Trybunału Karnego dla byłej Jugosławii w latach 1993–1994 siły dowodzone przez Amira Kuburę dopuszczały się zbrodni na ludności cywilnej w centralnej Bośni (w okolicach miejscowości m.in. Bugojno, Kakanj, Travnik, Vareš i Zenica). Ofiarami tychże zbrodni byli bośniaccy cywile narodowości chorwackiej i serbskiej; byli oni okradani, bezprawnie więzieni oraz pozbawiani dostępu do opieki medycznej oraz pożywienia. Miejsca, w których przetrzymywano ludność cywilną, były często przeludnione. Ponadto żołnierze Kubury niszczyli miejsca kultu^[11].

Na początku września 1993 roku siły ARBiH dopuściły się masakry w Grabovicy, w wyniku której zginęło co najmniej 13 cywili narodowości chorwackiej^[12].

Organizacja^[2]

(stan na rok 1994)

1 Korpus (Sarajewo)
- Brygada Artylerii
- Brygada „Kralj Tvrtko”
- 1 Brygada Górska
- 2 Brygada Górska
- 9 Brygada Górska
- 10 Brygada Górska
- 5 Brygada Piechoty
- 11 Brygada Piechoty
- 12 Brygada Piechoty
- 1 Brygada Zmotoryzowana
- 2 Brygada Zmotoryzowana
- 3 Brygada Zmotoryzowana
- 15 Brygada Zmotoryzowana
2 Korpus (Tuzla)
- 1 Grupa Operacyjna „Brčko koridor”
  - 21 Brygada
  - 107 Brygada
  - 108 Brygada Chorwackiej Rady Obrony
  - 108 Brygada Zmotoryzowana
  - 208 Brygada
- 2 Grupa Operacyjna „Spreča”
  - 108 Brygada
  - 111 Brygada
  - 117 Brygada
- 3 Grupa Operacyjna „Olovo-Kladanj”
  - Brygada „Olovo”
  - 121 Brygada
  - 302 Brygada
- 4 Grupa Operacyjna
  - 205 Brygada
  - 206 Brygada
  - 207 Brygada
- 5 Grupa Operacyjna „Tuzla”
  - 1 Brygada
  - 2 Brygada
  - 3 Brygada
- 6 Grupa Operacyjna „Južna Tuzla”
  - 116 Brygada
  - 118 Brygada
  - 119 Brygada
  - 210 Brygada
- 7 Grupa Operacyjna „Maglaj”
  - 110 Brygada Chorwackiej Rady Obrony „Žepče”
  - 111 Brygada Chorwackiej Rady Obrony „Usora”
  - 201 Brygada
  - 202 Brygada
  - 203 Brygada
  - 204 Brygada
  - 207 Brygada
3 Korpus (Zenica)
- Grupa Operacyjna „Bosanska krajina”
  - 27 Brygada
  - 306 Brygada
    - 2 bataliony
  - 312 Brygada
- Grupa Operacyjna „Bosna” (Zavidovići, Žepče)
  - 303 Brygada
    - batalion
  - 318 Brygada
    - 2 bataliony
  - 319 Brygada
    - Zelene beretke
- Grupa Operacyjna „Lasva” (Kakanj)
  - 305 Brygada
  - 309 Brygada
  - 325 Brygada
    - 2 bataliony
  - 333 Brygada
- Grupa Operacyjna „Zapad” (Bugojno, Gornji Vakuf-Uskoplje)
  - 307 Brygada
  - 308 Brygada
    - 2 bataliony
  - 317 Brygada
- Grupa Operacyjna „Zenica”
  - 301 Brygada
  - 314 Brygada
4 Korpus (Mostar)
5 Korpus (Bihać)
- 501 Brygada
- 502 Brygada
- 503 Brygada
- 505 Brygada
- 506 Brygada
- 511 Brygada
- 517 Brygada
- 101 Brygada Chorwackiej Rady Obrony
6 Korpus (Konjic)
- 7 Brygada
- 304 Brygada
- 44 Brygada Górska
- Brygada „Nemilu”
- Brygada „Neretva”
- Brygada „Vareška”
- Grupa Operacyjna „Istok-Visoko”
7 Korpus (Travnik)
- 17 Brygada Krajińska
- 37 Brygada Muzułmańska
- 705 Brygada Górska (Jajce)
- 706 Brygada Górska (Han Bila)
- 707 Brygada Górska (Bugojno)
- 708 Lekka Brygada (Novi Travnik)
- 712 Brygada Górska (Travnik)
- 717 Lekka Brygada (Gornji Vakuf-Uskoplje)
- 725 Lekka Brygada (Vitez)
- 727 Brygada Górska (Gluha Bukovica)
- 733 Lekka Brygada (Busovača, Kaćuni)
- 737 Lekka Brygada Muzułmańska
  - batalion
- batalion dywersyjny
- batalion inżynieryjny
- baza logistyczna
- Dywizja Obrony Powietrznej
- kompania czołgów
- kompania do walki elektronicznej
- kompania komunikacyjna
- kompania ochrony przed bronią masowego rażenia
- Mieszany Pułk Artylerii Rakietowej
Grupa Operacyjna „Istočna Bosna” (Goražde, Srebrenica, Žepa)

Wyposażenie

Broń artyleryjska^[13]

Nazwa	Pochodzenie	Uwagi
D-20	ZSRR	haubicoarmata
D-30	ZSRR	haubica
D-30J	Jugosławia	haubica produkowana na licencji D-30
D-30JA1	Jugosławia	haubica produkowana na licencji D-30
leFH 18/40	III Rzesza	haubica
M101A1	Stany Zjednoczone	haubica
M114	Stany Zjednoczone	haubica
M-30	ZSRR	haubica
M-37	Jugosławia	moździerz
M-43	Jugosławia	moździerz
M-46	ZSRR	armata polowa
M-48	Jugosławia	moździerz
M-56	Jugosławia	haubica, kopia modelu M101
M-57	Jugosławia	moździerz
M-63 Plamen	Jugosławia/ Bośnia i Hercegowina	wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa
M-65	Jugosławia	kopia amerykańskiej haubicy M114
M-69	Jugosławia	moździerz
M-71 Partizan	Jugosławia	wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa
M-77 Oganj	Jugosławia/ Bośnia i Hercegowina	wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa
M-84 Nora	Jugosławia	ulepszony wariant haubicoarmaty D-20
M-87 Orkan	Jugosławia	wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa, niewielka ilość w jugosłowiańskiej armii
M-87 Topaz	Jugosławia	modyfikacja radzieckiej armaty przeciwpancernej T-12
T-12	ZSRR	armata przeciwpancerna
Typ 63	Chiny	wieloprowadnicowa wyrzutnia rakietowa, duża ilość w armii bośniackiej
ZiS-3	ZSRR	armata polowa

Broń piechoty^[14]


Nazwa	Pochodzenie	Uwagi
9M14 Malutka	ZSRR	broń przeciwpancerna
Browning M2	Stany Zjednoczone
FN FAL	Belgia
HJ-8	Chiny	broń przeciwpancerna pochodząca z przemytu
HK G3	Niemcy
M60	Jugosławia	broń przeciwpancerna
M79 Osa	Jugosławia	broń przeciwpancerna
M80 Zolja	Jugosławia	broń przeciwpancerna
M90 Stršljen	Jugosławia	broń przeciwpancerna
MG 42	III Rzesza
RPG-7	ZSRR	broń przeciwpancerna
SWD	ZSRR
Zastava M53	Jugosławia	kopia karabinu MG 42
Zastava M57	Jugosławia	broń przeciwpancerna
Zastava M59/66	Jugosławia	ulepszony wariant karabinu M59
Zastava M70	Jugosławia	ulepszony wariant karabinu M60
Zastava M72	Jugosławia	na licencji RPK
Zastava M76	Jugosławia	karabin wyborowy
Zastava M80	Jugosławia	na licencji AK-74
Zastava M84	Jugosławia	na licencji PK/PKM
Zastava M84 Škorpion	Jugosławia	na licencji Sa vz. 61 Škorpion

Broń przeciwlotnicza^[15]

Nazwa	Pochodzenie	Uwagi
61-K	ZSRR
BOV-3	Jugosławia	działo samobieżne, duża ilość w armii bośniackiej
Igła-1	ZSRR	pocisk rakietowy ziemia–powietrze
L-70 Bofors	Szwecja	działo samobieżne, duża ilość w armii bośniackiej
M53/59 Praga	Czechosłowacja	niewielka ilość w armii bośniackiej
Strzała-2M	ZSRR	pocisk rakietowy ziemia–powietrze
Zastava M75	Jugosławia
Zastava M55	Jugosławia
ZSU-57-2	ZSRR	działo samobieżne

Pojazdy bojowe^[16]

Nazwa	Pochodzenie	Uwagi
BOV	Jugosławia	transporter opancerzony
BRDM-2	ZSRR	opancerzony transporter rozpoznawczy z wyrzutniami 9P122 lub 9P133
BVP M-80	Jugosławia	transporter opancerzony
M47 Patton	Stany Zjednoczone	czołg, niewielka ilość w armii bośniackiej
M-84	Jugosławia	czołg, niewielka ilość w armii bośniackiej
OT M-60	Jugosławia	transporter opancerzony
PT-76	ZSRR	czołg
T-34-85	ZSRR	czołg
T-55	ZSRR	czołg
T-72	ZSRR	czołg pochodzący z przemytu, jego cena na nielegalnym rynku wynosiła 30 tys. USD za sztukę

Przypisy

1 2 Prigodnim aktivnostima obilježen Dan Armije RBiH. skupstinausk.ba. [dostęp 2016-03-07]. (bośn.).
1 2 Army of Bosnia & Herzegovina - 1994. vojska.net. (ang.).
1 2 3 4 MTK 2006 ↓, s. 97–99.
↑ Admir Čavalić: Armija Republike Bosne i Hercegovine nije učestvovala na obilježavanju Dana pobjede u Parizu 9., već 8. maja 1995. – uzroci i posljedice zbrke oko datuma. gracanickiglasnik.ba, 2024. (bośn.).
↑ MTK 2006 ↓, s. 105.
1 2 MTK 2006 ↓, s. 145.
↑ MTK 2006 ↓, s. 140.
↑ MTK 2006 ↓, s. 146.
1 2 3 MTK 2006 ↓, s. 6–7.
1 2 MTK 2006 ↓, s. 8.
↑ MTK 2006 ↓, s. 2–3.
↑ Počela operacija "Neretva '93". historija.ba, 1993-09-12. (bośn.).
↑ Artillery weapons of Army B&H. vojska.net. (ang.).
↑ Infantry weapons of Army B&H. vojska.net. (ang.).
↑ Air Defense weapons of Army B&H. vojska.net. (ang.).
↑ Armor of Army B&H. vojska.net. (ang.).

Bibliografia

Międzynarodowy Trybunał Karny dla byłej Jugosławii: TUŽILAC protiv ENVERA HADŽIHASANOVIĆA, AMIRA KUBURE. 2006.

[skupstina-1] 1 2 Prigodnim aktivnostima obilježen Dan Armije RBiH. skupstinausk.ba. [dostęp 2016-03-07]. (bośn.).

[vojska5-2] 1 2 Army of Bosnia & Herzegovina - 1994. vojska.net. (ang.).

[CITEREFMTK200697–99-3] 1 2 3 4 MTK 2006 ↓, s. 97–99.

[gracanicki-4] Admir Čavalić: Armija Republike Bosne i Hercegovine nije učestvovala na obilježavanju Dana pobjede u Parizu 9., već 8. maja 1995. – uzroci i posljedice zbrke oko datuma. gracanickiglasnik.ba, 2024. (bośn.).

[CITEREFMTK2006105-5] MTK 2006 ↓, s. 105.

[CITEREFMTK2006145-6] 1 2 MTK 2006 ↓, s. 145.

[CITEREFMTK2006140-7] MTK 2006 ↓, s. 140.

[CITEREFMTK2006146-8] MTK 2006 ↓, s. 146.

[CITEREFMTK20066–7-9] 1 2 3 MTK 2006 ↓, s. 6–7.

[CITEREFMTK20068-10] 1 2 MTK 2006 ↓, s. 8.

[CITEREFMTK20062–3-11] MTK 2006 ↓, s. 2–3.

[historija-12] Počela operacija "Neretva '93". historija.ba, 1993-09-12. (bośn.).

[vojska4-13] Artillery weapons of Army B&H. vojska.net. (ang.).

[vojska1-14] Infantry weapons of Army B&H. vojska.net. (ang.).

[vojska2-15] Air Defense weapons of Army B&H. vojska.net. (ang.).

[vojska3-16] Armor of Army B&H. vojska.net. (ang.).

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

ARBiH
Emblemat Armii Republiki Bośni i Hercegowiny
Państwo	Bośnia i Hercegowina
Historia
Data sformowania	15 kwietnia 1992
Data rozformowania	1995
Pierwszy dowódca	Sefer Halilović
Dane podstawowe
Podporządkowanie	Alija Izetbegović
Liczebność	ponad 200 tys. (1995)^[1]

Historia

Walki z siłami Chorwackiej Rady Obrony

Zbrodnie wojenne

Organizacja[2]

Wyposażenie

Broń artyleryjska[13]

Broń piechoty[14]

Broń przeciwlotnicza[15]

Pojazdy bojowe[16]