Jan Kanty Noryśkiewicz

Urodził się w Walentynowie na Krajnie jako syn nauczyciela ludowego Andrzeja i Wiktorii z Witkowskich^[1][2][3][4]. Został ochrzczony w kościele parafialnym w pobliskiej Łobżenicy imieniem Jan Kanty (łac. Joannes Cantius)^[1][b]. Gdy jego ojciec przeszedł na emeryturę, rodzina wróciła do Złotowa, skąd wywodzili się Noryśkiewiczowie^[3][6].

Uczył się w Królewskim Katolickim Gimnazjum w Chojnicach, gdzie w ostatniej klasie był stypendystą Towarzystwa Pomocy Naukowej dla Prus Zachodnich^[7]. W czasie nauki w gimnazjum należał do patriotycznej organizacji filomackiej^[3][4] „Mickiewicz” (1894–1897)^[8] (inni autorzy podają: Towarzystwo Tomasza Zana^[9]). Uzyskawszy oceny w większości bardzo dobre i – rzadziej – dobre, 17 marca 1897 r. zdał maturę^[3][4][9].

Po maturze rozpoczął studia teologiczne w Poznaniu, które następnie kontynuował w Gnieźnie (1897–1901)^[3][4][9]. Z rąk biskupa pomocniczego poznańskiego Edwarda Likowskiego dnia 9 października 1898 r. uzyskał niższe świecenia kapłańskie^[10], a 30 kwietnia 1899 – święcenia subdiakonatu^[11]. Wyższe święcenia otrzymał 19 marca 1901 r. z rąk biskupa pomocniczego gnieźnieńskiego Antoniego Andrzejewicza^[3][4].

Edukację kontynuował następnie na Uniwersytecie w Münsterze, gdzie w latach 1901–1904 odbywał specjalistyczne studia teologiczne pod kierunkiem moralisty Josepha Mausbacha^[3][9][8]. W oparciu o rozprawę pt. Melanchthons ethische Prinzipienlehre und ihr Verhältnis zur Moral der Scholastik (Zasady etyczne Melanchtona i ich związek z moralnością scholastyczną) uzyskał tytuł doktora teologii^[3][4][12]. Jego promotorem był Winand Fell^[3]. W Münsterze złozył też egzamin państwowy na nauczyciela języków starożytnych^[3][4].

Po powrocie do Wielkopolski przez 12 lat (od 1 stycznia 1904 r.) pracował w gimnazjum w Śremie^[3][4][13] na stanowisku starszego nauczyciela (niem. Oberlehrer)^[14], ucząc religii i łaciny^[3]. Kolejno w randze profesora gimnazjalnego^[15] był nauczycielem w Gimnazjum Fryderyka Wilhelma w Poznaniu (1915–1918)^[3][4][16]. Po udanym powstaniu wielkopolskim uczestniczył w reorganizacji tej placówki w duchu polskim^[4]. Brał też udział w analogicznych pracach w Gimnazjum im. św. Marii Magdaleny^[3], w którym uczył od 1 kwietnia 1919 do 15 stycznia 1920 r.^[4][13][17] Miał opinię erudyty, uchodził za pedagoga utalentowanego^[4], jednak wymagającego w stosunku do uczniów^[18].

W okresie kształtowania się nowych granic państwowych aktywnie działał na rzecz przyłączenia powiatu złotowskiego do Polski. Osobiście interweniował u władz zarówno w Poznaniu (Naczelna Rada Ludowa, Mieszana Komisja Graniczna), jak i w Warszawie. W 1920 roku był członkiem delegacji Powiatowej Rady Ludowej (PRL) w Złotowie, która usiłowała wymóc na Ministrze Spraw Zagranicznych podjęcie pertraktacji z rządem niemieckim odnośnie wymiany zachodniej części powiatu złotowskiego na odpowiednie terytorium polskie zamieszkane przez ludność niemiecką. Przekazał też protest PRL na ręce posła Kazimierza Brownsforda, z którego inicjatywy Sejm przyjął następnie rezolucję wzywającą rząd do podjęcia działań na rzecz przyłączenia Złotowszczyzny do Polski. Pomagał złotowskim działaczom zabiegającym o korektę granic w dotarciu do przedstawicieli stosownych władz polskich^[4][19][20]. Utrzymywał z nimi kontakt także po ustaleniu się granicy polsko-niemieckiej pozostawiającej Złotów poza Rzecząpospolitą^[8]. W latach 20. jeździł do społeczności polskiej w Niemczech z posługą duszpasterską^[18].

W latach 1919–1921 był rezydentem parafii św. Marcina w Poznaniu^[21]. Jednocześnie rozpoczął pracę w administracji publicznej. Był decernentem do spraw katolickich w Sekcji Wyznań Religijnych w Departamencie Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego działającym w Ministerstwie byłej Dzielnicy Pruskiej w Poznaniu. Decyzją ministra dnia 7 sierpnia 1920 r. objął funkcję naczelnika Wydziału Wyznań Katolickich tejże sekcji^[3][4][17]. Wobec zbliżającej się likwidacji ministerstwa z dniem 20 lutego 1922 r. został w randze „urzędnika V stopnia służbowego” przeniesiony do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego^[22]. W 1922 roku był członkiem delegacji polskiej na tzw. rokowania drezdeńskie dotyczące finansowych, prawnych i gospodarczych kwestii związanych z likwidacją majątku niemieckiego na terenie dawnego zaboru pruskiego^[4]. Począwszy od 1 lutego 1925 r. pełnił funkcję wizytatora w Kuratorium Okręgu Szkolnego Poznańskiego^[23], najpóźniej od 1926 roku w randze radcy Kuratorium^[4]. Na początku 1927 roku z nominacji prymasa Augusta Hlonda został delegatem Kurii Arcybiskupiej do Rady Szkolnej Okręgowej Poznańskiej, początkowo na trzyletnią kadencję^[24][25]. W 1929 roku „za zasługi na polu pracy narodowej, społecznej i oświatowej” został odznaczony przez Prezydenta RP Złotym Krzyżem Zasługi^[5].

Z dniem 31 stycznia 1927 r. został radcą w Kancelarii Arcybiskupiej w Poznaniu, zaś w latach 1928–1932 był radcą Kancelarii Prymasa Polski^[3][4]. W związku z przeniesieniem referatu szkolnego z prymasowskiej Kancelarii Przybocznej do poszczególnych kurii metropolitalnych, od 1 lutego 1932 r. pełnił funkcję referenta szkolnego poznańskiej Kurii Arcybiskupiej (do 1939 roku)^[4][26], zachowując dotychczasowe stanowisko wizytatora lekcji religii w szkołach archidiecezji poznańskiej^[3]. W 1932 roku został powołany do nowo ustanowionej Państwowej Rady Oświecenia Publicznego przy Ministrze Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego^[4][27]. W tym samym czasie otrzymał nominację na spowiednika alumnów w Seminarium Duchownego w Poznaniu^[28]. Był członkiem nauczycielskiej komisji dyscyplinarnej^[25]. Ponadto był promotorem sprawiedliwości Sądu Duchowego Metropolii Poznańskiej (od 23 stycznia 1935 r.), cenzorem książek o tematyce religijnej, członkiem Naczelnej Rady Krajowej Związku Misyjnego Kleru, Papieskiego Dzieła Rozkrzewiana Wiary^{[4][28][29][30]}.

Aktywnie działał też w organizacjach świeckich: Lidze Obrony Powietrznej Państwa (członek zarządu), Lidze Morskiej, Polskim Czerwonym Krzyżu (protektorat nad Komitetem Kół Młodzieży)^{[4][17][18][31][32][33][34]}, Towarzystwie Krajoznawczym w Poznaniu (sekretarz)^[35], poznańskim oddziale Polskiego Związku Filologicznego (w 1920 roku członek zarządu)^[36]. Najbardziej zasłużył się jednak jako wieloletni sekretarz generalny Towarzystwa Pomocy Naukowej im. Karola Marcinkowskiego^{[4][37][38][c]}

Był autorem zarówno prac naukowych, jak i dydaktycznych, katechetycznych. W 1912 roku opublikował pracę pt. „Ein Jahrhundert aus der Reformationsgeschichte Posens” (Sto lat reformacji w Prowincji Poznańskiej)^[41]. W 1925 roku w Przeglądzie Teologicznym ogłosił rozprawę „Sekularyzacja klasztorów w Wielkopolsce przez rząd pruski”^[4], a w 1934 roku w Kronice Miasta Poznania ukazał się artykuł „Sekularyzacja klasztoru OO. Bernardynów w Poznaniu: wspomnienia w setną rocznicę”^[42][8]. Wydał przeznaczony dla nauczycieli „Pamiętnik kursu katechetycznego, który odbył się w Poznaniu w czerwcu 1929 r.”^[43], publikował dalsze artykuły o tematyce katechetycznej^[d]. Wraz z ks. Zygmuntem Baranowskim był współautorem opublikowanych w 1936 i 1937 roku i wielokrotnie wznawianych podręczników do nauki religii pt. „Życie religijne” (dla klasy III i IV szkół powszechnych) oraz „Obrzędy święte” (dla klasy I gimnazjalnej)^[4][8][17] – podręczniki te zostały zatwierdzone jako obowiązujące decyzją Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publiczengo^[44][45].

Po agresji III Rzeszy na Polskę ukrywał się w Poznaniu, poszukiwany przez Gestapo. Przebywał wówczas m.in. w domu Sióstr Miłosierdzia przy ul. Szymańskiego 6 i w prywatnym mieszkaniu przy ul. Kościelnej^[17][28]. Ostatecznie został zatrzymany 30 listopada 1944 r.^[46]. Przetrzymywany był w poznańskim Domu Żołnierza, skąd 29 grudnia 1944 r., wobec odmowy wpisu na niemiecką listę narodowościową, został przeniesiony do wychowawczego obozu pracy w Żabikowie^{[4][17][47][48]}. Otrzymał wówczas numer obozowy 21153^[17]. W Żabikowie pełnił tajną posługę kapłańską w sektorze politycznym mężczyzn^[49]. Na kilka dni przed likwidacją obozu, 17 stycznia 1945 r., został zwolniony dzięki wstawiennictwu krewnej Kunegundy Noryśkiewicz, która zgłosiła się w jego miejsce^{[4][6][28][47][e]}.

Po wojnie pozostał w Poznaniu. Bezpośrednio po zakończeniu działań wojennych w imieniu dawnego zarządu Towarzystwa Pomocy Naukowej podejmował kroki zmierzające do oceny jego stanu majątkowego. Towarzystwa ostatecznie nie zdołano reaktywować z uwagi na utratę przedwojennego statutu^[39][40]. W 1946 roku został członkiem komitetu organizacyjnego Komitetu Uczczenia Pamięci Karola Marcinkowskiego w 100. rocznicę jego śmierci^[51]. Krótko uczył też w prywatnym gimnazjum administracyjnym przy Placu Wolności^[28]. Jeszcze w 1945 roku wraz z ks. Zygmuntem Baranowskim oraz ks. Sewerynem Kowalskim wydał „Nowy katechizm diecezjalny”^[4][17].

Mimo podeszłego wieku już 8 lutego 1945 r. objął probostwo w zniszczonym kilka tygodni wcześniej kościele św. Marcina; był inicjatorem jego odbudowy^[28][52]. Tuż po wojnie przystąpił do usuwania szkód wojennych w znajdującym się na terenie parafii św. Marcina dawnym kościele ewangelickim pw. św. Pawła. Naprawiono wówczas dach i wieżę, dostosowano wnętrze świątyni protestanckiej do potrzeb kultu katolickiego^[53]. Dnia 8 maja 1946 r. ks. Noryśkiewicz otrzymał od abp. Walentego Dymka tytuł honorowego kanonika kapituły metropolitalnej^[4][28]. 1 sierpnia 1950 został administratorem, a 17 marca 1951 r. pierwszym proboszczem nowo wyodrębnionej parafii Najświętszego Zbawiciela urządzonej w dawnym kościele ewangelickim, o którego przekazanie Kościołowi katolickiemu osobiście zabiegał^[28][52].

We wspomnieniach bp. Bogdana Sikorskiego jawi się jako intelektualista o rozległej, encyklopedycznej wiedzy, osoba spokojna, konkretna, powściągliwa. Posądzano go niekiedy o wyniosłość i nieprzystępność, do czego miały się przyczyniać także zawsze wyprostowana sylwetka, poważne usposobienie i surowe rysy twarzy^[18].

Zmarł 15 grudnia 1961 r., kilka miesięcy po obchodach diamentowego jubileuszu kapłaństwa (60 lat). Został pochowany na Cmentarzu Górczyńskim w Poznaniu^{[4][21][52][28]}, w centralnej kwaterze IV K^[54][f]. W uroczystościach pogrzebowych udział wzięli metropolita poznański abp. Antoni Baraniak oraz biskupi pomocniczy Tadeusz Etter i Franciszek Jedwabski^[28].