Kołowrót (maszyna prosta)

Kołowrót – walec z umocowaną na jego końcu korbą. Na walec nawinięte jest cięgno^[1], na koniec którego działa siła zwana siłą użyteczną. Jeżeli długość korby jest większa od promienia walca, kołowrót umożliwia podnoszenie ciężkiego ciała przy użyciu mniejszej siły. W przypadku korby krótszej niż promień walca siła konieczna do podniesienia ciężaru jest większa, lecz prędkość nawijania jest większa. Z równowagi momentów sił wynika wzór:

${\displaystyle R\cdot P=r\cdot Q,}$

gdzie:

${\displaystyle r}$ – promień walca,

${\displaystyle R}$ – ramię,

${\displaystyle Q}$ – siła użyteczna,

${\displaystyle P}$ – siła poruszająca.

Kołowrót służy do podnoszenia i opuszczania ładunku zawieszonego na linie (lub łańcuchu) przez nawijanie jej na obracający się wał, napędzany korbą.

Urządzenie to znalazło zastosowanie w studniach, z których wyciąga się wodę za pomocą kołowrotu studziennego oraz w kopalniach do wyciągania urobku.

Kołowrót zalicza się do maszyn prostych i może być traktowany jako rodzaj dźwigni. W zależności od położenia korby, kołowrót pracuje jako dźwignia jedno- albo dwustronna. Kołowrót znalazł zastosowanie np. w studniach.

Element kołowrotu w heraldyce:

• 
  Herb Nakła Śląskiego
• 
  Herb Jekaterynburga
• 
  Herb Murcek
• 
  Herb Zličína

• dźwig szybowy
• kierat
• koło wodne
• żuraw studzienny