Mała Synagoga w Sanoku

Mała Synagoga w Sanoku
Zabytek: nr rej. A-903 z 5.08.1991[1]
Ilustracja
Widok od ulicy Zamkowej
Państwo

 Polska

Miejscowość

Sanok, ul. Rynek 10

Budulec

murowana

Data budowy

1924-1926

Tradycja

ortodoksyjna (chasydyzm polski)

Położenie na mapie Sanoka
Mapa konturowa Sanoka, w centrum znajduje się punkt z opisem „Mała Synagoga w Sanoku”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Mała Synagoga w Sanoku”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, blisko centrum na dole znajduje się punkt z opisem „Mała Synagoga w Sanoku”
Położenie na mapie powiatu sanockiego
Mapa konturowa powiatu sanockiego, u góry znajduje się punkt z opisem „Mała Synagoga w Sanoku”
Ziemia49°33′41,198″N 22°12′26,399″E/49,561444 22,207333

Mała Synagoga w Sanoku, zwana też Klaus Sadogóra / Sadygierer klojz / Sadogórska lub Dom Modlitwy[2][3] – zabytkowa synagoga w Sanoku z lat 20. XX wieku.

Opis

Budynek (klaus, klojz) jest zlokalizowany pod adresem ul. Rynek 10, określanym także jako plac Zamkowy 3. Jego elewacja frontowa wychodzi na Rynek, zaś tylna jest położona od ulicy Zamkowej (w przeszłości naprzeciwko nieistniejącej już głównej synagogi). W obu tych elewacjach znajdowały się wejścia.

Historia

Synagoga została zbudowana w 1924 roku z inicjatywy chasydów z Sadagóry[4], zwolenników cadyka Izraela Friedmana. Cadykami byli Dawid ben Meir Szapiro (1870-1933, syn Meira Jehudy Szapiro, cadyka z Bukowska, a potem z Dynowa) i jego syn Eleazar Szapiro z Dynowa (ur. 1900)[5]. W budynku prawdopodobnie mieściła się jesziwa (rodzaj wyższej szkoły rabinackiej o charakterze talmudycznym)[6]. Budowę oddzielnego budynku dla szkoły rabinackiej w sąsiedztwie synagogi przerwał wybuch II wojny światowej[7][8].

Synagoga przetrwała okres II wojny światowej bez zniszczeń.

W 1982 jej budynek, wówczas funkcjonujący pod adresem placu Rewolucji Październikowej 9, został przekazany Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Rzeszowie na potrzeby podlegającego mu Oddziału w Sanoku (założonego w 1954 jako Powiatowe Archiwum Państwowe w Sanoku) w związku ze znacznym wzrostem zasobu archiwalnego pod koniec lat 70. XX w.[9][10][11] Remont generalny objął przebudowę wnętrza i częściowo układu okien.

5 sierpnia 1991 budynek został wpisany do wojewódzkiego[1] oraz gminnego rejestru zabytków miasta Sanoka[12].

Tablica pamiątkowa

26 sierpnia 1991 na ścianie synagogi odsłonięta została z inicjatywy sanockich Żydów zamieszkałych w Tel Awiwie, Lei i Szamaja Silbermanów oraz Jakuba Gurfeina, tablica pamiątkowa w języku polskim i hebrajskim[13][14][15][16], która głosi:

"W tym budynku mieściła się do czasów okupacji synagoga żydowskich mieszkańców Sanoka. Cudem ona ocalała od zdewastowania przez hitlerowskich morderców"[17].

We wrześniu 2008 podczas spotkania ambasadora Izraela Dawida Pelega z burmistrzem Sanoka Wojciechem Blecharczykiem ustalone zostało wsparcie dla projektu utworzenia we wnętrzach synagogi muzeum Żydów sanockich.

W 2012 oddział archiwum państwowego opuścił budynek, przenosząc się do przygotowanej w latach 2008–2010 siedziby przy ul. Sadowej 32[10][11]. Mała Synagoga pozostaje odtąd nieużytkowana[16].

Przypisy

  1. 1 2 Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podkarpackie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 stycznia 2025, s. 144 [dostęp 2016-10-19].
  2. ↑ Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, s. 422
  3. ↑ Sanok – Szlak Chasydzki. [dostęp 2020-02-26]. (pol.).
  4. ↑ Sanok. rajsza.rzeszow.pl. [dostęp 2020-02-26]. (pol.).
  5. ↑ Sanok | Wirtualny Sztetl. www.sztetl.org.pl. [dostęp 2017-11-25]. (pol.).
  6. ↑ Andrzej Romaniak, Sanok. Fotografie archiwalne – Tom I. Katalog zbiorów, Sanok 2009, s. 250.
  7. ↑ Wojciech Sołtys, Zaludnienie, stosunki narodowościowe, wyznaniowe i zdrowotne, Pomiędzy wojnami światowymi 1918–1939, w: Sanok. Dzieje miasta. Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 547.
  8. ↑ Arkadiusz Komski, Szlak Chasydzki – najciekawsze obiekty, [w:] Weronika Litwin (red.), Szlak chasydzki. Sanok, Warszawa: Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego, 2008, s. 13.
  9. ↑ Edward Zając. Sanockie archiwalia otrzymały własny obiekt. „Gazeta Sanocka – Autosan”, s. 6, Nr 22 (256) z 20-31 grudnia 1982. Sanocka Fabryka Autobusów.
  10. 1 2 Historia [online], rzeszow.ap.gov.pl [dostęp 2025-04-03].
  11. 1 2 Archiwum Państwowe w Rzeszowie [online], szukajwarchiwach.gov.pl [dostęp 2025-04-03].
  12. ↑ Zarządzenie Burmistrza Miasta Sanoka nr 42/2015 z 9 marca 2015. bip.um.sanok.pl, 2015-03-09. s. 3. [dostęp 2016-10-19].
  13. ↑ Szamaj Silberman. Podziękowanie. „Tygodnik Sanocki”. Nr 16, s. 4, 4 września 1991.
  14. ↑ Leszek Puchała. Jeszcze o Żydach sanockich. „Tygodnik Sanocki”. Nr 18, s. 5, 18 września 1991.
  15. ↑ Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 23-24.
  16. 1 2 Jadwiga Stęchły, Synagoga, ob. archiwum (Sanok) [online], zabytek.pl, 12 stycznia 2019 [dostęp 2025-04-03].
  17. ↑ Dom modlitwy przy Rynku. www.sztetl.org.pl. [dostęp 2012-07-21]. (pol.).

Linki zewnętrzne

Zobacz też

  • Zabytki Sanoka
  • Lista zabytków w gminie Sanok w artykule "Wiki Lubi Zabytki"
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.