Michał Zadara

Michał Zadara (ur. 19 października 1976 w Warszawie) – wybitny polski reżyser teatralny. Laureat Paszportu POLITYKI w kategorii Teatr za: "imponującą aktywność twórczą, za przedstawienia przywracające wiarę w to, że teatr jest przestrzenią artystycznej wolności"^[1].

Znany z nowatorskiego, nietuzinkowego podejścia, głębokiego zaangażowania artystycznego, odważnych interpretacji klasyków polskiej i światowej literatury. Jako pierwszy w historii zrealizował pełną, trwającą ponad 14 godzin, inscenizację Dziadów bez skrótów w Teatrze Polskim we Wrocławiu^[2]. Przedstawienie zostało również zaprezentowane w Pekinie. Wyreżyserował ponad 60 spektakli – m.in. w Polsce, Austrii, Niemczech, Stanach Zjednoczonych i Izraelu. Prowadził zajęcia na Swarthmore College, Akademii Sztuk Teatralnych w Krakowie, Akademii Teatralnej w Warszawie i Uniwersytecie Warszawskim.

Jest prezesem Fundacji Centralna^[3], w ramach której współrealizuje interdyscyplinarne projekty artystyczne wyczulone na problemy drugiego człowieka i natury. Wraz z Instytutem Prawa Performatywnego (będącego częścią Fundacji) tworzy spektakle zaangażowane społecznie i politycznie. Jak sam mówił: "performujemy prawo, czyli wykonujemy prawo"^[4].

W 2025 roku w Teatrze Telewizji premierę miała Zemsta Aleksandra Fredry z Teatru Komedia inspirowana amerykańskim kinem gangsterskim z lat czterdziestych^[5]. Grana wierszem zgodnie z zapisem autora inscenizacja w reżyserii Zadary okazała się teatralnym hitem.

Urodził się 19 października 1976 roku w Warszawie. Dzieciństwo spędził za granicą – w Austrii (Wiedniu) i Niemczech Zachodnich (Frankfurcie). Po ukończeniu edukacji szkolnej w 1994 roku rozpoczął studia w zakresie nauk politycznych w Swarthmore College, niedaleko Filadelfii (Stany Zjednoczone). Po dwóch latach wziął urlop w Swarthmore i studiował przez semestr reżyserię w Akademii Teatralnej w Warszawie, a potem oceanografię w Sea Education Association w Massachusetts. Po powrocie do Swarthmore zmienił kierunek studiów i ostatecznie skończył studia w zakresie teatru oraz nauk politycznych z wyróżnieniem w 1999 roku^[6].

Po studiach przeniósł się do Nowego Jorku, gdzie pracował jako asystent public relations, stolarz scenograficzny, oraz informatyk. Tam też zrealizował jeden spektakl w teatrze off-off-Broadway Collective Unconscious.

W 2000 roku wrócił do Polski. Po nieudanym egzaminie na reżyserię na krakowską PWST był asystentem i współpracownikiem Małgorzaty Szczęśniak w Teatrze Rozmaitości. W 2001 roku rozpoczął studia na Wydziale Reżyserii Dramatu na PWST w Krakowie.

W Polsce zadebiutował spektaklem Ksiądz Marek Juliusza Słowackiego (2003), który wystawił jako student. Od początku kariery konsekwentnie sięga po klasykę polską i światową, nadając jej współczesny wymiar – reinterpretował m.in. Wyspiańskiego (Wesele, Akropolis), Kochanowskiego (Odprawa posłów greckich), Mickiewicza (Dziady) – jako pierwszy wystawił cały dramat poety w całości, Szekspira, Eurypidesa, Różewicza i Gombrowicza.

Znany jest z oryginalnego podejścia do historii i tekstów kanonicznych – spektakle Zadary często demitologizują narodowe symbole i mierzą się z pamięcią zbiorową. Głośnym wydarzeniem było wystawienie Wałęsa. Historia wesoła, a ogromnie przez to smutna (2005) – spektaklu opartego na dokumentach IPN i biografii Lecha Wałęsy, zrealizowanego z dramaturgią Pawła Demirskiego. Wspólnie tworzyli też From Poland with Love.

Pracował na najważniejszych polskich scenach: w Starym Teatrze w Krakowie, Teatrze Narodowym w Warszawie, Teatrze Współczesnym we Wrocławiu, Teatrze Polskim w Bydgoszczy, TR Warszawa, Teatrze Studio i Teatrze Powszechnym. Reżyserował także za granicą – m.in. w Tel Awiwie, Berlinie, Brukseli i Wiedniu.

Zadara tworzy spektakle muzyczne i operowe – m.in. La liberta chiama la liberta, Oresteia z muzyką na żywo, a także projekty performatywne łączące teatr z nauką, polityką i sztuką instalacji. Jest współzałożycielem i prezesem Fundacji Centralna – platformy dla projektów artystycznych angażujących się w działania społeczne, polityczne i ekologiczne^[7].

W 2007 roku został laureatem Paszportu „Polityki”, a w 2014 roku uhonorowany Nagrodą im. Konrada Swinarskiego za reżyserię Zbójców F. Schillera w Teatrze Narodowym w Warszawie^[8].

Zadara angażuje się także w działalność edukacyjną i społeczną – prowadzi warsztaty teatralne, współpracuje z uczelniami artystycznymi, tworzy instalacje i performanse dotykające tematów praw człowieka, historii, polityki i ekologii^[9].

• Do you Miss America? – Eric Bogosian – Teatr Studio Buffo, Warszawa, 1996
• The Water Hen (Kurka wodna) – S.I. Witkiewicz – Swarthmore College, USA 1999
• Bones in Whispers – T.S. Eliot – Collective Unconscious New York, USA 2000
• HamletMaszyna – Heiner Müller – PWST, Kraków 2003
• Szalona lokomotywa – S.I. Witkiewicz – (z Janem Peszkiem) – Nowy Teatr, Słupsk 2004
• Korek - (z Anne-Laure Liegeois) – Jean Racine – Stary Teatr, Kraków 2004
• From Poland with love – Paweł Demirski – Teatr Wybrzeże, Gdańsk 2005
• Obrażanie widzów – Peter Handke – Fundacja Starego Teatru, Kraków 2005
• Wałęsa. Historia wesoła, a ogromnie przez to smutna - Paweł Demirski – Teatr Wybrzeże, Gdańsk 2005
• Ksiądz Marek – Juliusz Słowacki – re_wizje/romantyzm Stary Teatr, Kraków 2005
• Wesele – Stanisław Wyspiański – Teatr Stu, Kraków 2006
• Fedra – Jean Baptiste Racine – Stary Teatr, Kraków 2006
• Na Gorąco – Michał Zadara – Teatr Współczesny, Szczecin 2006
• Kartoteka – Tadeusz Różewicz – Teatr Współczesny, Wrocław 2006
• Odprawa Posłów Greckich – Jan Kochanowski – Stary Teatr, Kraków 2007
• Ozonkinder – Habermehl/Laucke/Buttner/Ender/Grazewicz/Jensch/Kann – Maxim Gorki Theater, Berlin 2007
• Chłopcy z Placu Broni – Ferenc Molnar – Teatr Narodowy, Warszawa 2007
• Księga Rodzaju 2 – Iwan Wyrypajew – Teatr Współczesny, Wrocław 2007
• Operetka – Witold Gombrowicz – Teatr Muzyczny „Capitol”, Wrocław 2007
• Wizyta Starszej Pani – Friedrich Durrenmatt – Teatr Współczesny, Szczecin 2008
• KAŻDY/A sztuka moralna – Michał Zadara – Teatr Studio, Warszawa 2008
• Gog i Magog: Kronika Chasydzka – Martin Buber – Teatr im. Norwida w Jeleniej Górze 2008
• Ifigenia: Nowa Tragedia (według wersji Racine’a) – Paweł Demirski i Michał Zadara – Stary Teatr, Kraków 2008
• Tykocin - Michał Zadara i Paweł Demirski – Teatr Narodowy HaBima, Tel Awiw 2008
• Kupiec Mikołaja Reja – Michał Zadara – Stary Teatr, Kraków 2009
• Nocleg w Apeninach – operetka Aleksandra Fredry, muzyka Jacek Budyń Szymkiewicz – Teatr Współczesny, Szczecin 2009
• Oresteia – opera Iannisa Xenakisa – Teatr Wielki - Opera Narodowa, Warszawa 2010
• La Liberta Chiama La Liberta – opera Eugeniusza Knapika – Opera Wrocławska, Wrocław 2010
• Anty-Edyp – Michał Zadara i Barbara Wysocka – Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie i Teatr Polski w Warszawie 2010
• Wielki Gatsby – Francis Scott Fitzgerald – Teatr Polski Bydgoszcz, Bydgoszcz 2011
• Aktor – Cyprian Kamil Norwid – Teatr Narodowy, Warszawa 2012.
• Hotel Savoy – Joseph Roth – Teatr Nowy w Łodzi, Łódź 2012;
• Szalona Lokomotywa – S.I. Witkiewicz – Teatr Polski Bydgoszcz, Bydgoszcz 2013
• Chopin bez fortepianu – Barbara Wysocka, Michał Zadara – Teatr im. Juliusza Słowackiego, Kraków 2013
• Zbójcy – Friedrich Schiller – Teatr Narodowy w Warszawie 2014
• Dziady. Części I,II.IV, wiersz Upiór – Adam Mickiewicz – Teatr Polski Wrocław 2014
• Dziady. Część III – Adam Mickiewicz – Teatr Polski Wrocław 2015
• Fantazy – Juliusz Słowacki – Teatr Powszechny, Warszawa 2015
• Lilla Weneda – Juliusz Słowacki –Teatr Powszechny, Warszawa 2015
• Sprawiedliwość – CENTRALA – Teatr Powszechny, Warszawa 2017
• Cud albo Krakowiaki i Górale – Wojciech Bogusławski, Jan Stefani – Teatr Muzyczny, Gdynia 2018
• Sen srebrny Salomei – Juliusz Słowacki – STUDIO teatrgaleria, Warszawa 2018
• Zemsta Nietoperza – Johann Strauss – Teatr Narodowy, Warszawa 2019
• Women of Trachis – Sophocles – Swarthmore College 2020
• Fantazy – Juliusz Słowacki – słuchowisko, CENTRALA 2020
• Bieguni – Olga Tokarczuk – Teatr Powszechny 2021
• Odpowiedzialność – CENTRALA – Teatr Powszechny, Warszawa 2022^[10]
• Księgi Jakubowe – Olga Tokarczuk –Teatr Powszechny 2022
• Oresteia – Ajschylos – Akademia Sztuk Teatralnych, Kraków 2023
• Cisza – Michał Zadara, Milena Kuchnia, Filip Płuciennik, Hanna Stacewicz, Weronika Zajkowska – Muzeum Powstania Warszawskiego 2023
• Przypadkowa śmierć Anarchisty (Anarchistki) – Dario Fo – Teatr Powszechny, Warszawa 2023
• Zemsta – Aleksander Fredro – Teatr Komedia, Warszawa 2024
• Sytuacja Graniczna – CENTRALA – Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa 2024
• Smutna Rzeka – CENTRALA – Muzeum Sztuki Nowoczesnej, Warszawa 2024
• Sen nocy letniej – William Shakespeare – Teatr Komedia, Warszawa 2025

• Marecki – Film fabularny 2004 – w roli głównej Mariusz Zaniewski, w pozostałych rolach m.in.: Marta Eloy Cichocka, Jaś Kapela, Maciej „Kaczka” Zimowski, Sławomir Shuty, Barbara Wysocka.
• Talking in Europe – Instalacja video 2006 – Pokazy w Buda Arts Center Kortrijk i SommerSzene Salzburg;
• Film mit Schauspielern – Film fabularny (17 min) 2009 – scenariusz Anne Habermehl i Michał Zadara, występują Mariusz Zaniewski, Krzysztof Boczkowski, Rafał Kronenberger;

• 2007: Paszport „Polityki” – w kategorii Teatr za "imponującą aktywność twórczą, za przedstawienia przywracające wiarę w to, że teatr jest przestrzenią artystycznej wolności".
• 2014: Nagroda im. Konrada Swinarskiego – za reżyserię "Zbójców" Friedricha Schillera w Teatrze Narodowym w Warszawie^[11].

• Strona Michała Zadary
• W jednej celi? - tekst w portalu Tygodnika Internetowego „Kultura Liberalna”
• Michał Zadara, [w:] Encyklopedia teatru polskiego (osoby) [dostęp 2025-05-23] .