Nowa Wieś (powiat szamotulski)

Nowa Wieś

wieś
Centrum wsi
Państwo	Polska
Województwo	wielkopolskie
Powiat	szamotulski
Gmina	Wronki
Liczba ludności (2021 (Narodowy Spis Powszechny))	1428
Strefa numeracyjna	67
Kod pocztowy	64-510[1]
Tablice rejestracyjne	PSZ
SIMC	0532961
Położenie na mapie gminy Wronki Nowa Wieś
Położenie na mapie Polski Nowa Wieś
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego Nowa Wieś
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego Nowa Wieś
52°41′33″N 16°23′26″E/52,692500 16,390556[2]

Nowa Wieś – wieś sołecka w Polsce, położona w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, w gminie Wronki, na południowych obrzeżach miasta Wronki, przy drodze wojewódzkiej nr 184.

Wieś pierwotnie związana była z Wielkopolską. Ma metrykę średniowieczną i istnieje co najmniej od połowy XIII wieku. Po raz pierwszy odnotowana została w łacińskim dokumencie z 1370 (wg zachowanej kopii z XVI) pod nazwą "Nova Villa", 1391 "Nova Villa", 1469 "Nowawyesz"^[5].

Możliwe, że wieś istniała jednak już wcześniej niż odnotowały to zachowane zapisy historyczne. W lipcu 2020 podczas prac archeologicznych poprzedzających budowę obwodnicy Wronek odkryto tu rozległą osadę ludności kultury pucharów lejkowatych oraz osadę ludności kultury przeworskiej z okresu wpływów rzymskich (II‒III wiek n.e). Natrafiono tu na pozostałości ziemianek, półziemianek, budowli naziemnych (słupowych), jam zasobowych i śmietnikowych oraz pieca wapienniczego^[6]. Na szczególną uwagę zasługuje niespotykana na ziemiach polskich budowla naziemna typu rowkowego wraz z pochówkiem w progu^[7] (dobrze zachowany szkielet). Budowle tego typu znane były dotąd z terenów Danii i Niemiec^[6].

Miejscowość była początkowo królewszczyzną czyli własnością królewską należącą do królów polskich leżącą w dobrach Wronki, a następnie od XV wieku szlachecką należącą do polskiej szlachty z rodu Górków herbu Łodzia, Szamotulskich, Czarnkowskich herbu Nałęcz III oraz Łąckich i Wolikowskich. W 1508 wieś leżała w powiecie poznańskim województwa poznańskiego w Koronie Królestwa Polskiego w parafii Wronki^[5].

Pierwsze wzmianki pochodzą z archiwalnych historycznych dokumentów z XIV wieku. W 1370 odnotowaały one świadka Idziego sołtysa z Nowej Wsi koło Wronek i ponownie w 1391, wśród innych świadków z okolic Wronek i Szamotuł, jako świadka sołtysa Nowej Wsi, ale tym razem bez imienia. W 1456 Piotr kapłan z Wronek pozwał Dorotę Rzeszotkową z Wronek, wdowę po Wawrzyńcu, o to, że od dwóch lat nie płaciła mu należnego czynszu z folwarku oraz łąk pod Wronkami, które niegdyś należały do zmarłego Wawrzyńca. Na tych dobrach około 1442 Mikołaj z Nowej Wsi zapisał czynsz dla Piotra, kapłan korzystał z tego czynszu przez 12 lat^[5].

W 1508 Nowa Wieś należała do wojewody poznańskiego Andrzeja Szamotulskiego. W 1515 król polski Zygmunt I Stary nadał prawa dziedziczne kasztelanowi poznańskiemu Łukaszowi Górce do zamku wieleńskiego z podległymi mu miastami Wieleń i Wronki oraz z należacymi do nich wsiami, w tym m.in. z Nową Wsią^[5].

Miejscowość odnotowały także historyczne rejestry podatkowe dzięki którym znamy stosunki własnościowe we wsi. W 1469 Nowa Wieś, która wymieniona została obok wsi Samołęż zalegała z podatkiem. W 1508 wiardunki wojenne z 18 łanów we wsi zapłacił wojewoda poznański Andrzej Szamotulski. W 1510 w miejscowości odnotowano 30 łanów oraz 5 zagrodników, a także dwa łany oraz ogród należący do plebana we Wronkach. W 1563 we wsi miał miejsce pobór podatków od 21 łanów, karczmy dorocznej oraz jednego komornika^[5].

Bardzo dokładny opis wsi zachował się z drugiej połowy XVI wieku. W 1565 w Nowiej Wsi naliczono 21 kmieci gospodarujących na 21 śladach. Dawali oni z kazdego łanu jeden złoty i 18 groszy czynszu oraz w naturze dwie ćwiertnie owsa, dwa kapłony, dwie kury, 30 jaj oraz 3/4 wiertela owsa w ramach opłaty zwanej "wiecne", a także robociznę. Na polecenie 4 zagrodników zobowiązanych było do robocizny w folwarku. Dochód z całej wsi wynosił 77 złotych i 14 groszy. Nowowiejski folwark posiadał także trzy role na polach. W dokumencie podany został nawet rozmiar pól, oraz dane dotyczące wysiewu oraz urodzaju. Dochód z folwarku wyniósł 398 złotych i 29 groszy. W 1565 zabudowania wymieniono zabudowania folwarczne w Nowej Wsi: izbę, studnię, oborę, 3 szopy, 5 chlewów, 5 stodół, spichlerz oraz wozownię^[5].

W 1577 pobór z Nowej Wsi zapłacił kasztelan rogoziński Wojciech Czarnkowski. W 1580 pobór podatkowy od 21 łanów, 6 zagrodników, dwóch komorników oraz trzech młynów wodnych, dorocznych o jednym kole wodnym zapłaciła, wdowa po Wojciechu oraz córka Andrzeja Górki, Barbara Rogozińska^[5].

W 1590 woźny sądu ziemskiego wwiązał chorążego poznańskiego Mikołaja Łąckiego z Chraplewa w zastaw wartości 3000 złotych obejmujący wieś Biezdrowo, role Smęty na terenie (in fundo) dziedziny N., łąkę Krzywa Łąka w Popowie [k. Wronek] i młyn w Biezdrowie w dobra Barbary wdowy po Wojciechu Czarnkowskim i jej synów Andrzeja i Piotra. W 1597 kasztelan śremski Piotr Czarnkowski sprzedał Andrzejowi Wolikowskiemu za 7000 złotych polskich Biezdrowo z prawem patronatu, rolę w dziedzinie opuszczonej Smęty, niegdyś należcą do Nowej Wsi oraz wielką łąkę w dziedzinie zwanej Stare Miasto^[5].

Wskutek II rozbioru Polski w 1793, miejscowość przeszła pod władanie Prus i jak cała Wielkopolska znalazła się w zaborze pruskim. W latach 1975–1998 wieś należała administracyjnie do województwa pilskiego.

We wsi znajduje się dwukondygnacyjny eklektyczny pałac z wieżą, zbudowany w latach 1874‒1876 według projektu Stanisława Hebanowskiego. Posiadłość ta od 1865 stanowiła własność Goetzendorf-Grabowskich, następnie rodziny von Kapherr, od 1896 należała do niemieckiego zakonu, po I wojnie stała się własnością Skarbu Państwa. Obecnie w pałacu znajduje się dom pomocy społecznej. Od lat siedemdziesiątych XX w. do lat dwutysięcznych w budynku dawnej stajni mieściła się Szkoła Rolnicza, której ostatnim kierownikiem był mgr Marek Wójtowski. Po II wojnie światowej w pałacu znajdował się najpierw Państwowy Dom Dziecka, a następnie Szkoła Rolnicza.

Urodził się tutaj:

• Adam Kowalczyk^[8] (ur. 11 października 1894, zm. wiosną 1940 w Katyniu) – kapitan administracji (piechoty) Wojska Polskiego, ofiara zbrodni katyńskiej.

• Antoni Gąsiorowski: Słownik historyczno-geograficzny województwa poznańskiego w średniowieczu, cz. III L-Q, hasło „Nowa Wieś”. Poznań: Wydawnictwo PTPN, 1992, s. 327.

• Nowa Wieś, [w:] Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu, Instytut Historii Polskiej Akademii Nauk, 2010–2014 .