Oddział partyzancki Armii Krajowej „Henryk”

W końcu 1943 r. do Piotrkowa Trybunalskiego przybył, zbiegły z aresztu Gestapo, były zastępcą dowódcy grupy wywiadu i kontrwywiadu wojskowego w Obwodzie AK Częstochowa ppor. pilot Henryk Furmańczyk, ps. „Henryk”. Dowództwo Okręgu AK Łódź wyznaczyło mu nowe zadanie – wraz z plut. Tadeuszem Płazą, ps. „Ignac” mieli szkolić miejscowe grupy dywersyjno-bojowe w zakresie obrony przeciwlotniczej i radiolokacyjnej^[1]. Pierwszą szkoloną grupą (marzec 1944) był oddział partyzancki Armii Krajowej „Błysk”^[2].

W kwietniu 1944 roku Henryk Furmańczyk otrzymał od inspektoratu piotrkowskiego AK polecenie utworzenia partyzanckiego oddziału do przejmowania zrzutów lotniczych. Ochotników do nowego oddziału pozyskiwał z grup częstochowskiego Kedywu oraz z okolic Piotrkowa Trybunalskiego i Opoczna. Za datę utworzenia oddziału lotniczego „Henryka” przyjmuje się dzień 26 kwietnia 1944 r.^[3] Początkowo oddział liczył około 40 żołnierzy i stacjonował w okolicach wsi Górki Niemojowskie. Dowódcą został podporucznik Henryk Furmańczyk, a zastępcą jego brat Wacław, ps. „Wacław”. Do zadań oddziału należało szkolenie innych grup partyzantów w zakresie przejmowania zrzutów lotniczych, obrony przeciwlotniczej i opanowywania lotnisk w przyszłym powszechnym powstaniu^[4].

Oddział „Henryka” często przebywał w lasach w okolicach Białaczowa. Miejscowa ludność w przeważającej części była w stosunku do partyzantów nastawiona życzliwie. Pomagano im między innymi w reperacji obuwia, praniu bielizny i umundurowania oraz opatrywaniu ran. Udzielano im schronienia w domach. Młodzi ludzie z pobliskich miejscowości wstępowali również w szeregi oddziału na ochotnika^[5]. Przy zwiększającej się liczbie partyzantów w oddziale zaczynało brakować bielizny, butów i mundurów. W celu pozyskania brakującej odzieży wiosną 1944 r. partyzanci z oddziału „Henryka” zorganizowali i przeprowadzili z powodzeniem brawurową wyprawę na magazyn służby budowlanej (Baudienst) w Opocznie^[6][7].

W czerwcu 1944 r. żołnierze z oddziału „Henryka” zorganizowali pogrzeb partyzantów z oddziału AK „Błysk”, którzy zostali zabici przez Niemców w potyczce w Łubach Sobieńskich. Pozostali przy życiu członkowie zlikwidowanego oddziału „Błysk” zostali wcieleni do oddziału „Henryka”^[8].

25 czerwca 1944 r. partyzanci z połączonych oddziałów „Henryk” i „Wicher” urządzili w okolicach nieistniejącej już wsi Stefanów w lasach przysuskich zasadzkę na niemieckich żandarmów. Niemcy w tej potyczce stracili 4 żołnierzy, natomiast z oddziału „Henryka” poległ partyzant „Ciepły” – Henryk Maćkowski^[9].

W dniu 31 lipca 1944 r. zorganizowano akcję na stacji kolejowej w Petrykozach. Zatrzymano niemiecki pociąg urlopowy. W toku walki, jaka się wywiązała, zginęło 6 żołnierzy wroga, a 8 zostało rannych. Po stronie partyzantów zginął jeden żołnierz (podchorąży Bronisław Rudzki, ps. „Prawdzic”), a dwóch zostało rannych. W wyniku akcji zdobyto broń, amunicję, granaty i oprzyrządowanie^[10]. Z kolei w potyczce z żandarmami niemieckimi w gajówce Kowalów zginęło dwóch partyzantów: kapral podchorąży „Czachowski” i plutonowy „Próchno”^[11].

W drugiej połowie lipca 1944 r. w związku ze zbliżaniem się wojsk sowieckich do linii Wisły inspektor piotrkowski, major Stanisław Pawłowski „Powała”, zarządził koncentrację wszystkich podległych mu oddziałów partyzanckich w lasach w okolicy wsi Barkowice Mokre. W ten sposób zmobilizowano około 550 żołnierzy, z których powstał I batalion 25 pułku piechoty Armii Krajowej. Początek koncentracji został wyznaczony na dzień 20 lipca 1944. Oddział „Henryk” dołączył dopiero 9 sierpnia jako jeden z ostatnich^[12], kiedy batalion był w lasach niedaleko miejscowości Małe Końskie (według innych źródeł oddział dołączył dopiero 12 sierpnia we wsi Widuch^[13]). Liczył wtedy około 70 uzbrojonych i umundurowanych żołnierzy^[14]. Początkowo oddział „lotniczy” Henryka Furmańczyka wchodził w skład III plutonu, 1. kompanii, I batalionu 25 pp AK. Pod koniec sierpnia 1944 pułk został przeorganizowany i w miejsce batalionu utworzono 5 kompanii. Żołnierze „Henryka” weszli w skład 3. kompanii, której dowódcą został sam Henryk Furmańczyk^[15].

Działając w strukturach 25 pułku piechoty AK trzecia kompania brała udział w wielu akcjach i potyczkach z niemieckimi żandarmami i żołnierzami.

• W dniu 6 września 1944 r. partyzanci brali udział w boju z Niemcami w lasach przysuskich. W wyniku tej akcji nieprzyjaciel stracił 18 żołnierzy. Po stronie polskiej nie zginął żaden z partyzantów.
• 26 września 1944 r. w ramach operacji „Waldkater” siły niemieckie w liczbie około 1200 żołnierzy i żandarmów zaatakowały w lasach przysuskich połączone siły 25 i 72 pułku piechoty Armii Krajowej. W wyniku wielogodzinnej walki operacja „Waldkater” zakończyła się fiaskiem. Niemcy stracili 140 zabitych oraz około 230 rannych. Po polskiej stronie zginęło 10 partyzantów, 20 było rannych, a sześciu zaginęło^[16].
• W nocy z 27 na 28 września 1944 r. w odwecie za operację „Waldkater” partyzanci z 25 pp oraz 72 pp AK (w sumie około 600 żołnierzy) przeprowadzili akcję mającą na celu zniszczenie posterunku żandarmerii w Przysusze. Po kilkugodzinnej walce partyzantom nie udało się osiągnąć głównego celu akcji. Bunkier przy posterunku żandarmerii pozostał niezdobyty. Po stronie niemieckiej zginęło około 60 żandarmów. Po stronie polskiej zginęło 2 partyzantów, a 7 zostało rannych. Zdobyto żywność i broń. Podkomendni „Henryka” nie brali aktywnego udziału w walce, ponieważ 3. kompania osłaniała punkt dowodzenia majora „Leśniaka” i stanowiła odwody całej akcji ^[17].
• W dniach 6–7 października 1944 r. żołnierze „Henryka” mający odebrać zrzut broni i umundurowania w lasach przysuskich^[18] zostali zaatakowani przez przeważające siły nieprzyjaciela. Z powodu dużej przewagi wroga partyzanci nie podjęli walki i wycofali się bez strat, dołączając do pozostałych kompanii pułku w okolicach wsi Widuch^[19].
• 23 października 1944 r. Niemcy otoczyli 25 pułk piechoty Armii Krajowej w okolicach wsi Myślibórz, Tomaszów i Ruszenice. Z powodu dużej przewagi wroga partyzanci wycofali się do wsi Górki Niemojowskie^[20].
• 27 października 1944 r. w okolicach wsi Biały Ług partyzanci z 25 pp AK odparli atak około 2500 żołnierzy niemieckich z SS i Wehrmachtu. W wielogodzinnym boju Niemcy stracili ok. 140 żołnierzy (40 zabitych i 100 utopionych w bagnie). Po stronie polskiej zginęło 8 partyzantów^[21].
• 4 listopada 1944 r. około 800 żołnierzy 25 pp AK przełamało pierścień obławy niemieckiej w lasach przysuskich w okolicy leśniczówki Huta. W całodniowym boju poległo około 20 partyzantów w tym zastępca dowódcy puł­ku – major Bronisław Lewkowicz ps. „Kurs”. Około 30 żołnierzy zostało rannych. Straty niemieckie w walce koło leśniczówki Huta oszacowano na około 100 poległych żołnierzy^[22].
• 5 listopada 1944 r. odpoczywający we wsi Boków partyzanci zostali zaskoczeni przez przeważające liczebnie oddziały niemieckie. 25 pp AK wycofała się w kierunku południowo-zachodnim. Straty własne wyniosły 10 zabitych i 50 rannych^[23]. Przez kilka następnych dni żołnierze uciekali przed ścigającymi ich oddziałami niemieckimi. Między wsiami Brody i Wincentów na skutek zamieszania około 250 żołnierzy zgubiło się lub rozproszyło w lasach koneckich. Część z tych osób poległa, wielu odniosło rany, pewna grupa trafiła do niewoli i do więzień. Była to wielka klęska pułku poniesiona bez żadnej walki, ponieważ nieprzyjaciel nie znajdował się w bezpośrednim kontakcie z partyzantami. 9 listopada kolumna doszła do Górek Niemojowskich, gdzie mogła wreszcie spokojnie odpocząć. Na dzień 9 listopada stan pułku wynosił około 300 osób^[24].

9 listopada 1944 r. podjęto decyzję o rozformowaniu 25 pułku piechoty AK. Od tej chwili walki z okupantem miały być ponownie prowadzone przez mniejsze grupy partyzanckie. Oddział „Henryka” pozostał na obszarze powiatu opoczyńskiego, gdzie w ciągu listopada i grudnia staczał potyczki na Ziemi Opoczyńskiej, Koneckiej i w lasach przysuskich^[25]. Na przykład 26 grudnia został otoczony przez nieprzyjaciela pod wsią Stara Wolica, ale żołnierzom udało się wyrwać z okrążenia^[26]. 10 stycznia 1945 r. w okolicach Mniszkowa „Henrykowcy” natknęli się na sowiecki oddział spadochronowy Gromowa. Przez pewien czas żołnierze obu armii przebywali w sąsiedztwie i informowali się wzajemnie o ruchach niemieckich oddziałów^[27].

Oddział Lotniczy „Henryka” brał również aktywny udział w walkach o wyzwolenie Opoczna. W dniu 18 stycznia 1945 r. przedarł się przez front, a następnego dnia wspólnie z oddziałami sowieckimi stoczył bój z jednostkami niemieckimi. Do niewoli wzięto około 300 niemieckich jeńców. Z kolei 20 stycznia 1945 r. udaremnił przebicie się żołnierzy niemieckich przez Opoczno^[28]. Po zajęciu ziemi opoczyńskiej przez wojska sowieckie oddział „Henryka” został rozwiązany^[29].