Puńsk

Puńsk
wieś
Ilustracja
Państwo

 Polska

Województwo

 podlaskie

Powiat

sejneński

Gmina

Puńsk

Liczba ludności (2011)

1336[1][2]

Strefa numeracyjna

87

Kod pocztowy

16-515[3]

Tablice rejestracyjne

BSE

SIMC

0766251[4]

Położenie na mapie gminy Puńsk
Mapa konturowa gminy Puńsk, po lewej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Puńsk”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, u góry po prawej znajduje się punkt z opisem „Puńsk”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, u góry nieco na prawo znajduje się punkt z opisem „Puńsk”
Położenie na mapie powiatu sejneńskiego
Mapa konturowa powiatu sejneńskiego, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Puńsk”
Ziemia54°15′06″N 23°10′47″E/54,251667 23,179722[5]
Strona internetowa

Puńsk (dodatkowa nazwa w j. litewskim Punskas) – wieś, w latach 1647–1852 miasto, w północno-wschodniej Polsce, położone na Pojezierzu Wschodniosuwalskim, w północno-wschodniej części województwa podlaskiego, w powiecie sejneńskim, siedziba gminy Puńsk[4][6].

Historia

Puńsk w latach 20. XX wieku
Synagoga w Puńsku w latach 70. XX wieku
Widok na Puńsk w latach 70. XX wieku

Najstarsze ślady człowieka, odnalezione w okolicy Puńska, pochodzą sprzed 10 tysięcy lat p.n.e.[7][8] We wczesnym średniowieczu tereny te zamieszkiwali Jaćwingowie[7], którzy nie stworzyli własnego państwa, nie mieli języka pisanego. W wieku XIII ustąpili z tych ziem[7], a o ich istnieniu świadczą tylko wzniesienia obronne, tak zwane góry zamkowe (we wsiach: Szurpiły i Jegliniec)[8], cmentarze (we wsi Szwajcaria), nazwy miejscowości oraz wykopaliska archeologiczne[7].

Z czasem Sudowia zarosła lasami, w których polowali Wielcy Książęta Litewscy. Dopiero z początkiem wieku XV krainę zaczęto kolonizować. Przybywali tutaj Litwini z okolic miejscowości Merkinia i Punia. To oni nazwali jezioro „Punia”, od którego pochodzi nazwa miejscowości Puńsk. Miejscowość ta była jedną z pierwszych założonych na tym terenie. W tym też czasie powstały m.in. miejscowości: Berżniki, Sejny, Krejwiany[9].

Niegdyś tereny dzisiejszego Puńska należały do leśnictwa sejwejskiego. Stał tu dwór, który był jego siedzibą[10].

Puńsk położony był w drugiej połowie XVI wieku w powiecie trockim województwa trockiego[11].

Miejscowość powstała na terenie wcześniejszej wsi Nowy Puńsk[12]. W 1597 Stanisław Zaliwski, chorąży litewski i leśniczy sejwejski przystąpił do tworzenia w Puńsku ośrodka miejskiego[7]. Ufundował i wyposażył kościół parafialny[7] oraz zezwolił na targi w niedziele i święta[13]. Nadał też plebanowi osiem włók ziemi we wsi Szołtany, zaś w 1606 przekazał kolejne 15 włók we wsi[14]. W tym samym roku kancelaria Wielkiego Księstwa Litewskiego opublikowała dokument Zygmunta III, w którym między innymi zaznaczono, że proboszczem puńskiej parafii może być jedynie ksiądz znający język litewski[7][12].

W dokumencie z 1606 wspomniani są mieszczanie puńscy, zaś w 1612 Puńsk jest już nazywany miastem[12], chociaż prawa miejskie na prawie magdeburskim wraz z herbem z wizerunkiem św. Piotra[7] otrzymał dopiero w 1647 z rąk króla Władysława IV[7][12]. Był więc miastem królewskim, a także trzecim (po Berżnikach i Sejnach) miastem Sejneńszczyzny. Wladysław IV nadal także miastu 60 włók[12]. Puńsk obejmował ówcześnie trzy osobne jurysdykcje: miasto z własnym samorządem, dwór leśniczego i plebanię z ogrodnikami plebańskimi (Poświątne lub Juryzdyka Plebańska)[12].

W tym czasie parafia Puńsk była podległa Biskupstwu w Wilnie, a później, od 1795, biskupstwu w Wigrach. Przy kościele działał szpital oraz szkoła parafialna.

W 1700 w Puńsku działała szkoła i szpital[15]. W 1709 w okolicach Puńska miała miejsce epidemia morowego powietrza[16]. W 1791 prawa miejskie zostały odnowione przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego[12].

Od ok. XV w. do 1795 kraina nazywana Sudowią należała do Wielkiego Księstwa Litewskiego[8], od 1569 w obrębie I Rzeczypospolitej. W wyniku III rozbioru Polski Puńsk znalazł się w zaborze pruskim, od 1807 część Księstwa Warszawskiego, a w 1815 przypadł Rosji.

W Puńsku i okolicach działały tajne szkoły, w których uczyli wynajęci nauczyciele, tzw. daraktoriai, a zakazaną litewską prasę i książki potajemnie przenosili przez granicę niemiecko-rosyjską tzw. knygnešiai, czyli kolporterzy nielegalnej prasy i książek litewskich (najbardziej aktywnym i zasłużonym był P. Matulevičius).

Na przełomie XVIII i XIX w. Puńsk liczył 59 domów i 583 mieszkańców[17], a w 1827 już 742. W 1800 władze pruskie włączyły Puńsk do nowo utworzonej ekonomii Maćkowo. W maju 1852 zlikwidowano targi i jarmarki[7], a miejscowość utraciła prawa miejskie z dniem 1 stycznia 1853[18]. Puńsk liczył ówcześnie 76 chałup słabej jakości[19].

W 1881 w parafii żyło aż 1200 ludzi. Wtedy utworzono jeszcze dwie odrębne parafie: w Smolanach i Becejłach. W 1910 do parafii Puńsk należały 74 wsie z 7044 mieszkańcami.

Po I wojnie światowej, w latach 1919–1920, toczyły się między Polską a Litwą bitwy o Sudowię. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w dniu 19 lipca 1920 miasto zostało zajęte przez wojska litewskie na mocy sojuszu z bolszewikami. Po Bitwie warszawskiej zdobyte przez wojska polskie.

W dwudziestoleciu międzywojennym działały tu, m.in. Stowarzyszenie św. Kazimierza, które z założenia miało na uwadze sprawy Kościoła, Stowarzyszenie „Rytas” – troszczyło się o litewskie szkolnictwo czy Spółdzielnia Rolnicza „Talka”.

W tym to okresie w Puńsku najwięcej było mieszkańców narodowości żydowskiej[7]. Większa część handlu i usług skupiona była w ich rękach. Świadectwem tego są stare, pożydowskie domy, budynek synagogi oraz, położony w pobliżu miasteczka, duży cmentarz żydowski.

W 1934 nastąpił wielki pożar Puńska, po którym odbudowano miejscowość według nowych założeń urbanizacyjnych, które nadały mu charakter miasteczka[9]. Po II wojnie światowej Puńsk stał się stolicą kulturalną polskich Litwinów.

W latach 1954-1972 wieś była siedzibą gromady Puńsk. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie suwalskim.

Edukacja

Szkoła Podstawowa z Polskim i Litewskim Językiem Nauczania im. Dariusa i Girenasa
Liceum Ogólnokształcące z Litewskim Językiem Nauczania im. 11 Marca

W 1526, dekretem synodu papieskiego, nakazano założenie szkół w każdej parafii. Miały one działać od późnej jesieni do wiosny. Podstawowym podręcznikiem był katechizm. Taka szkoła działała także w Puńsku. Pierwsze wiadomości na jej temat pochodzą z końca XVII w.

W latach zakazu druku książek i czasopism litewskich na terenie Puńska i okolic działały, prowadzone przez najmowanych nauczycieli, tzw. „daraktariai”, małe szkółki wiejskie. W czasie I wojny światowej Towarzystwo „Žiburys” założyło w Puńsku szkołę, w której uczył J. Baltrukonis. Od 1918 w Sejnach zaczęło działalność gimnazjum Žiburys (płomyk). Zaledwie po roku zostało ono przeniesione do Lazdijai (Łoździeje).

W latach międzywojennych w Puńsku nie było szkoły z litewskim językiem nauczania, natomiast język litewski wykładany był jako przedmiot.

Aby doszło do utworzenia klasy z litewskim językiem nauczania, co najmniej 7 uczniów musiało wyrazić chęć uczenia się w takiej klasie (zgodnie z zaleceniem Ministerstwa Oświaty).

W latach 1952−1953 powstały szkoły z litewskim językiem nauczania w: Puńsku, Wojtokiemiach, Widugierach i Nowinikach, a w piętnastu szkołach języka litewskiego uczono jak odrębnego przedmiotu. W 1956 w Puńsku utworzono liceum.

Sieć litewskich szkół, powstała w latach 1952–1956, przetrwała w stanie niemalże niezmienionym do końca XX wieku.

W 1944, gdy linia frontu przesunęła się na zachód, założono szkoły w: Puńsku, Przystawańcach i Widugierach. Uczono w nich po polsku, a od 1951 można było tworzyć szkoły z litewskim językiem nauczania. Jednak część nauczycieli języka litewskiego nie miała odpowiednich kwalifikacji.

Pierwsi nauczyciele byli nie tylko pedagogami, ale także aktywnie uczestniczyli w życiu kulturalnym lokalnej społeczności: Juozas Maksimavičius, Petronelė Jakimavičienė, Bronė Kliučinskienė, Jonas Stoskeliūnas, Juozas Vaina i Elena Vainienė, Juozas Sigitas Paransevičius, Algis Uzdila i inni.

Obecnie w regionie Puńska i Sejn funkcjonują szkoły podstawowe w: Nowinikach, Przystawańcach, Widugierach, w Puńsku oraz zespół placówek oświatowych (przedszkole, szkoła podstawowa, gimnazjum) Žiburys (Płomyk) w Sejnach.

Od 1999, w wyniku reformy systemu oświaty, w Puńsku działają: sześcioklasowa Szkoła Podstawowa z Polskim i Litewskim Językiem Nauczania oraz Gimnazjum z Polskim i Litewskim Językiem Nauczania. W dniu 10 grudnia 2004 szkołom nadano imię Steponasa Dariusa i Stasysa Girėnasa. W Puńsku działa również Przedszkole Samorządowe z Polskim i Litewskim Językiem Nauczania. W trzyletnim gimnazjum jest 9 klas (dwie z litewskim językiem nauczania i jedna z polskim językiem nauczania).

Kultura

Dom Kultury Litewskiej

Puńsk jest silnym ośrodkiem kultury litewskiej. Mieszka tu wielu litewskich twórców ludowych. Znajduje się tu redakcja litewskiego czasopisma Aušra (lit. „Jutrzenka”) oraz Dom Kultury Litewskiej i Liceum Ogólnokształcące z językiem wykładowym litewskim. W budynku Urzędu Gminy znajduje się sklep z wydawnictwami litewskimi.

W Puńsku są też lokale, w których kupić i zjeść można różne litewskie specjały (restauracja Rūta, Zajazd Litewski czy sklep Dešra).

Dwa największe festiwale lokalnego folkloru odbywają się w Puńsku podczas nocy świętojańskiej oraz 15 sierpnia – w święto Wniebowzięcia NMP (Matki Bożej Zielnej). Wówczas odbywają się tu m.in. występy litewskich zespołów w ludowych strojach.

Wójtem gminy Puńsk jest obecnie Witold Liszkowski.

Zabytki i inne obiekty

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
Stara plebania katolicka
Chata drewniana w skansenie wsi litewskiej

Zabytki

Do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa wpisane są następujące obiekty[20]:

  • Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, 1877–1881, nr rej.: 657 z 10.03.1989 - neogotycki; wewnątrz którego znajdują się liczne rzeźby, witraże, ołtarze z litewską ornamentyką, chorągwie, serwety zdobione litewskim haftem[21]
  • plebania rzym.-kat., ob. muzeum, ul. Mickiewicza 55, drewn.,1873, nr rej.: A-72 z 16.02.2004 - mieści się obok kościoła. Obecnie znajdują się tam wystawy dawnych strojów ludowych, rękodzieła ludowego: tkaniny, rzeźby, ceramiki, plecionki, etc.
  • spichrz plebański, drewn., 2 poł. XIX, nr rej.: 54 z 19.02.1980
  • synagoga ze szkołą talmudyczną, ul. Mickiewicza 58, drewn., XIX/XX, nr rej.: 808 z 30.03.1990
  • cmentarz rzym.-kat., nad jeziorem Puńsk, pocz. XIX, nr rej.: 670 z 18.08.1989
  • kaplica cmentarna, 1820, nr rej.: A-67 z 18.11.2003
  • cmentarz par. rzym.-kat., XIX, nr rej.: 718 z 30.08.1989
  • kaplica cmentarna, k. XIX, nr rej.: A-68 z 20.11.2003
  • cmentarz żydowski, XIX, nr rej.: A-884 z 25.11.1991

Inne obiekty

  • cmentarz ewangelicki
  • ludowe kapliczki litewskie, stojące w różnych punktach miejscowości (dwie z nich znajdują się przed kościołem)
  • drewniana wikarówka
  • Muzeum Etnograficzne – mieści się w budynku domu kultury, zawierające ponad 2 tysiące eksponatów związanych z gospodarstwem domowym, uprawą roli i rzemiosłem, zbieranych przez emerytowanego nauczyciela Józefa Vainę
  • skansen wsi litewskiej – zbudowany w 1986. Jest to okazała zagroda wiejska z przełomu XIX i XX wieku. Składa się z domu mieszkalnego, stodoły, obory, spichlerza i studni z żurawiem

Ludzie związani z Puńskiem‎ ‎

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Wieś Puńsk w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2021-11-04], liczba ludności na podstawie danych GUS.
  2. ↑ GUS: Ludność – struktura według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r..
  3. ↑ Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych, Poczta Polska S.A., październik 2013, s. 1051 [zarchiwizowane z adresu 2014-02-22].
  4. 1 2 GUS. Wyszukiwarka TERYT
  5. ↑ Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych – miejscowości – format XLSX, Dane z państwowego rejestru nazw geograficznych – PRNG, Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 5 listopada 2023, identyfikator PRNG: 113035
  6. ↑ Rozporządzenie w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  7. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Historia gminy Puńsk. cit.ugpunsk.pl. [dostęp 2009-12-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2 stycznia 2018)].
  8. 1 2 3 B.Bobin: Historia. Puńsk i okolice. punsk.com.pl. [dostęp 2009-12-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (16 maja 2009)].
  9. 1 2 Piotr Skurzyński Warmia, Mazury, Suwalszczyzna Wyd. Sport i Turystyka - Muza S.A. Warszawa 2004 ISBN 83-7200-631-8 s. 389
  10. ↑ Mirosław Reczko: Podlaskie tworzy historię. Polskie Towarzystwo Historyczne, 2024, s. 124. ISBN 978-83-67609-90-6.
  11. ↑ Национальный атлас Беларуси, Mińsk 2002, s. 266-267.
  12. 1 2 3 4 5 6 7 Wiśniewski 1963 ↓, s. 86.
  13. ↑ Wiśniewski 1963 ↓, s. 85–86.
  14. ↑ Wiśniewski 1963 ↓, s. 90, 92.
  15. ↑ Wiśniewski 1963 ↓, s. 165.
  16. ↑ Wiśniewski 1963 ↓, s. 131.
  17. ↑ Wiśniewski 1963 ↓, s. 182.
  18. ↑ Postanowienie z dnia 23 maja (4 czerwca) 1852 r, (ogłoszone) 13 (25) września 1852, Tom 45 s. 132-137
  19. ↑ Wiśniewski 1963 ↓, s. 186.
  20. ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 31 stycznia 2025 [dostęp 2018-04-04].
  21. ↑ Opis kościoła. [dostęp 2009-12-25]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-03-09)].

Bibliografia

  • Jerzy Wiśniewski: Dzieje osadnictwa w powiecie sejneńskim od XV do XIX wieku. W: Materiały do dziejów Ziemi Sejneńskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1963, s. 9–222.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.