Dobrocin (województwo warmińsko-mazurskie)

Po ostatnim zlodowaceniu, tj. zlodowaceniu północnopolskim, kiedy Morze Bałtyckie było jeszcze Bałtyckim Jeziorem Lodowym, pierwszą kulturą epoki kamienia, w obrębie której mogło znajdować się miejsce, gdzie później założony był Dobrocin, była egzystująca na pograniczu tundry i tajgi kultura Lyngby (ok. 11 800 lat p.n.e. – 10 800 lat p.n.e.). Istniała na szelfie południowego Bałtyku (poszerzonym na skutek cofnięcia się morza) aż do Litwy^[20] i jej ślady odkryto dalej na południe, na przykład na bagnie Całowanie^[21][22]. Znaleziska organiczne z Niżu Polskiego z późnego plejstocenu dochowały się do naszych czasów jednak w małej ilości, bo w glebach piaszczystych ulegały rozkładowi^[23].

Łowcy kultury Lyngby wzięli udział w tworzeniu kultury świderskiej (ok. 10 600 lat p.n.e. – 9 600 lat p.n.e.), również obecnej na terytorium północno-wschodniej Polski^[24]. Zwierzęciem dominującym był wtedy renifer, który przetrwał na tym obszarze do początku okresu borealnego (ok. 7 000 lat p.n.e.)^[25]. Później tereny te były miejscem zamieszkania przedstawicieli kultury kundajskiej (ok. 8 500 lat p.n.e. – 5 000 lat p.n.e.)^[26], kultury janisławickiej (ok. 6 000 lat p.n.e. – 5 000 lat p.n.e.)^[27], kultury pucharów lejkowatych (TRB) (ok. 4 300 lat p.n.e. – 2 800 lat p.n.e.)^[28], kultury amfor kulistych (ok. 3 100 lat p.n.e. – 2 600 lat p.n.e.)^[29], kultury ceramiki sznurowej (ok. 3 000 lat p.n.e. – 2 350 lat p.n.e.)^[30] i wreszcie, w świetle najnowszych badań, były w zasięgu kultury pucharów dzwonowatych (ok. 2 800 lat p.n.e. – 1 800 lat p.n.e.)^[31]. Przez cały okres neolitu na terenach Polski północno-wschodniej przetrwała gospodarka zbieracko-łowiecko-rybacka – jedyną istotną innowacją było wprowadzenie ceramiki i pojawienie się kamiennych narzędzi gładzonych. Istnieje przypuszczenie, że w czasie eneolitu tereny te penetrowały niewielkie grupy ludności z tzw. strefy leśnej, np. kultury ceramiki dołkowo-grzebykowej.^[32].

Kilka kilometrów na północ od Dobrocina, w pobliżu miejscowości Rolnowo, znaleziono neolityczny drapacz krzemienny^[33], a na południowo-wschodnim skraju Lasów Dobrocińskich znaleziono na piaszczystej hałdzie toporek z poroża jelenia z obustronnie wierconym otworem i jednostronnie uciętym ostrzem z wyświeconą powierzchnią, o długości 11,5 cm^[34]. Kolejny drapacz krzemienny znaleziony został na wschodnim skraju Lasów Dobrocińskich^[35].

Na podstawie znalezisk po 2008 roku można stwierdzić występowanie na tych terenach jednostki łączącej u progu II okresu epoki brązu (1 600 lat p.n.e. – 1 300 lat p.n.e.) wpływy (post)unietyckie i (wczesno)mogiłowe (z różnych centrów) oraz przenikające z terenów zakarpackich i Wysp Brytyjskich, zapewne przy udziale formującego się kręgu nordyjskiego^[36]. Analiza izotopów odnalezionych w regionie sugeruje, że brąz pochodził z Mitterbergu w Austrii, Alp Włoskich i Wielkiej Brytanii. Przynajmniej jeden z brązów może też reprezentować miedź typu Fahlerz z Północnego Tyrolu. Wśród potencjalnych źródeł wymienia się też Słowację^[37]. Ponadto kilkaset brązów ze Skandynawii również wykazuje ten sam wzór izotopów ołowiu i skład pierwiastkowy co brązy z Warmii^[38].

W młodszej epoce brązu na tych terenach występowała tzw. grupa warmińsko-mazurska kultury łużyckiej (ok. 1 300 lat p.n.e. – 400 lat p.n.e)^[39]. Znane są przypadki wznoszenia kurhanów przez ludność tej grupy synchronizujących czasowo z płaskimi cmentarzyskami tej ludności^[40].

Po niej pojawiła się kultura kurhanów zachodniobałtyjskich, która rozwijała się do wczesnej epoki żelaza (ok. 600 lat p.n.e. – 50 lat p.n.e.). Wtedy to przywędrowały tu grupy ludności, które dały prawdopodobnie początek formowaniu się nadmorskiego odłamu Bałtów^[41][42]. Jedną z cech charakterystycznych tej kultury było zakładanie przez tamtejszą ludność niewielkich osad obronnych, niekiedy na jeziorach, na sztucznych wyspach utworzonych z zatopionych pni o powierzchni do 3 arów. Zmarłych palono, a ich szczątki umieszczano w popielnicach, w grobach budowanych niekiedy z płyt kamiennych i nakrywanych nasypem kurhanu. Produkcja rzemieślnicza była rozwinięta w niewielkim tylko stopniu, a rolnictwo odgrywało mniejszą niż hodowla rolę w gospodarce^[43].

W pobliżu miejscowości Anin kilka kilometrów na północ od Dobrocina znaleziono jeden fragment ceramiczny z epoki brązu^[44]. Według literatury przedmiotu^[45] znajdowało się tutaj również cmentarzysko kurhanowe z epoki brązu, ale podczas badań w październiku 1989^[46] nie znaleziono jego śladów^[47].

Na brzegu lasu na północ od Dobrocina znajduje się gródek stożkowaty, który mógł należeć do kultury kurhanów zachodniobałtyjskich z wczesnej epoki żelaza^[48].

Na północ od Dobrocina, w okolicach Kiełkut, odnaleziono wydłużony grób kurhanowy^[49], jamę osadniczą z wczesnej epoki żelaza^[50] oraz odłamki pochodzące z okresu między wczesną epoką żelaza a Cesarstwem Rzymskim^[51].

W epoce żelaza na tych terenach pojawiła się polietniczna^[52] kultura wielbarska (I – V wiek n.e.), zwana też gocko-gepidzką. Goci, wędrując wzdłuż Wisły i Bugu, zasiedlali tylko pustki, respektując stan posiadania ludności tubylczej^[53], z czasem asymilując autochtonów^[54].

Należący do kultury wielbarskiej pochówek szkieletowy z okresu rzymskiego (około III w. n.e.) odkryto czasie eksploatacji żwiru na zachód od Dobrocina, koło Wilamówka, w 1924 roku. Zachowane z pochówkiem przedmioty, takie jak złoty naszyjnik, ostrogi z brązu, pozłacana kapsułka, pozwalają sądzić, że był to grób wojownika gockiego^[55].

Złoty naszyjnik z Dobrocina jest największym i najcięższym spośród zachowanych w całości naszyjników typu ÄEG 376 (czyli złotych naszyjników tordowanych z zapięciem gruszkowatym kultur wielbarskiej, przeworskiej czy luboszyckiej)^[56].

Zarówno naszyjnik jak i kapsułka znajdują się dziś w Muzeum Prus Wschodnich (niem. Ostpreußisches Landesmuseum) w Lüneburgu (numer inwentarza odpowiednio 8000/87a i 8000/87b^[57]).

Niedaleko na południe od miejsca, gdzie znaleziono grób jeźdźca, znajduje się inne stanowisko archeologiczne, gdzie znaleziono 2 fragmenty ceramiczne z wczesnego średniowiecza^[58]. Dalej, na południowy zachód od Dobrocina w kierunku wsi Naświty, znajduje się stanowisko archeologiczne, gdzie odnaleziono ślady osady kultury wielbarskiej – 8 fragmentów ceramicznych i fragment przęślika. Znaleziono tam również fragmenty ceramiczne z wczesnego średniowiecza i późnego średniowiecza^[59].

W trzech pierwszych wiekach naszej ery uformował się na terenie obejmującym dzisiejsze województwo warmińsko-mazurskie i część sąsiednich szereg mniejszych i większych zespołów typu plemiennego. Grupy te w VI i VII wieku wytworzyły 3 główne wspólnoty odpowiadające początkowym formom związków plemiennych^[60]:

• Zespół galindzki
• Zespół jaćwieski
• Zespół estyjski – w którego skład weszły Sambia, Skalowia, Nadrowia, Natangia, Warmia, Pogezania i Pomezania

To właśnie zespół estyjski został później nazwany Prusami^[60].

Miejsce, w którym założony był później Dobrocin, znajdowało się w Pogezanii^[61][62].

Na wschodnim skraju Lasów Dobrocińskich odnaleziono 15 fragmentów ceramicznych z VII–XI wieku^[63].

Już około roku 1380 zaczął wzmagać się ucisk gospodarczy i społeczny w mieście, jak i na wsi, co powodowało ucieczkę zwłaszcza niewolnej ludności pruskiej z dotychczasowych siedzib do niemieckich wsi i miast. Jeszcze większy kryzys nastąpił po klęsce grunwaldzkiej. Powoływane do częstej służby wojennej rycerstwo zaczynało się buntować i szukać kontaktów z Polską. Sytuację pogorszyły nieurodzaje i epidemia dżumy w 1420 roku^[82]. W całym państwie zakonnym epidemia z 1427 roku zabrała 18 tysięcy dzieci, 5 tysięcy służby, 38 tysięcy mieszczan i szlachty, 560 księży oraz 183 braci zakonnych^[83].

Dobrocin pojawia się w zapiskach zakonu (niem. Zinsbuch) z 1406 roku. Według źródeł zakonu z 1437 roku, Dobrocin miał 81 łanów(niem. Hufe). Odnotowano, że wysłano z niego do Holandii 81 korców karmy dla kurczaków (niem. Hühnerhafer)^[9].

W 1454 wybuchła wojna trzynastoletnia między państwem zakonu krzyżackiego a Koroną Królestwa Polskiego. Rozpoczęta na skutek poparcia przez Polskę Związku Pruskiego skierowanego przeciwko zakonowi krzyżackiemu, zakończyła się w 1466 roku zwycięstwem Królestwa Polskiego i II pokojem toruńskim. Akces pobliskiego Morąga do Związku Pruskiego został podpisany w 1446 roku przez burmistrza Marcina Gotschalk^[84]. W wojnie zakon krzyżacki posługiwał się licznymi wojskami najemnymi, głównie z krajów niemieckich, a także z Czech i Moraw. Długotrwała wojna wyniszczyła kraj. Po wojnie tej, od 1466, Dobrocin pozostał w granicach Prus Zakonnych, które stanowiły lenno Polski. Zakon po klęsce był niewypłacalny i swoich wierzycieli-zaciężników musiał zaspokajać wielkimi nadaniami. Wszystkie posiadłości Zakonu z wyjątkiem nielicznych folwarków, włości tych, którzy zginęli lub przenieśli się do Polski, oraz zamki oddano w zastaw. Odtąd panami kraju stali się obcy najemnicy. Z nich wytworzyła się nowa warstwa szlachty i arystokracji^[85].

Jednym z nich był szlachcic pruski Janik von Perband (Przebędowski lub Przebendowski, niem. Jenke/Jänichen von Prebendau), który w roku 1466 podpisał Drugi pokój toruński jako Joannes Przebendoffski. Rok później komtur pasłęcki Heinrich Reuss von Plauen nadał mu na prawie magdeburskim wieś Wilamowo – za wierność Zakonowi w czasie wojny polsko-krzyżackiej^[86]. Od tego czasu ta linia Perbandów nazwała się von Wilmsdorf (w polskiej literaturze znani jako Wilamowscy). W 1527 roku Dobrocin znalazł się w posiadaniu Wilmsdorfów, którzy założyli tu swoją rezydencję, a Wilamowo stało się folwarkiem i wsią szlachecką. Pierwszym właścicielem był Andrzej Wilmsdorf (Andreas von Wilmsdorff auf Bestendorff, zm. około 1567^[87]), który w 1527 roku z nadania Albrechta Hohenzollern^[88] został właścicielem Dobrocina i Koziej Wólki, oprócz wcześniej należących do niego Wilamowa, Kiełkut, Sambrodu i Leśnicy. Do Wilamowskich należały też rozległe dobra dobrocińskie^[89]: w następnych latach przyłączone były Ględy i zamek w Miłakowie^[79]. Andrzej Wilmsdorff jest przodkiem obecnego króla Anglii i króla Belgii^[90].

Po sekularyzacji Prus Zakonnych w 1525 Dobrocin należał do Prus Książęcych, które do 1657 stanowiły lenno Polski. Albrecht Hohenzollern i rycerze zakonni przeszli na protestantyzm. Na miejsce komturstw utworzono trzy powiaty: Sambię, Natangię i Prusy Górne (Oberland). Dobrocin przez kolejne stulecia należał do państwa pruskiego i znajdował się w Prusach Górnych^[91].

Jeszcze w połowie XVI stulecia ludność pruska, chociaż w dalszym ciągu upośledzana przez rządy niemieckie, stanowiła na terenie przyszłego powiatu morąskiego większość. Używano jej do najcięższych posług i kolonizowania pustkowi, gdzie mieszała się z ludnością obcoplemienną, niemiecką lub polską. Nieliczna warstwa szlachecka już dawno uległa zniemczeniu. Prusowie na ogół pozornie przyjmowali religię chrześcijańską, skrycie trzymając się dawnych obrzędów i zwyczajów. Chrześcijaństwo bowiem łączyło się w ich pojęciu z uciskiem i niewolą. Z tych samych względów pozostali obojętni wobec idei reformacji, a jeden kościół nakazano rozebrać ze względu na uprawiane tam „straszne bezbożnictwo”.^[92].

Ostatni zryw wolnościowy uciemiężonej ludności pruskiej postulującej plan antyfeudalny miał miejsce w Sambii i północnej Natangii jesienią 1525 roku, ale powstanie to zostało zgniencione przez Albrechta. Ogólne pogorszenie doli chłopa miało miejsce w XVI i następnych wiekach, gdy chłop z rodziną stanowili inwentarz pana. Wiele wsi opustoszało, a niedoludnienie to było jedną z przyczyn rozrastania się własności szlacheckiej^[93]. Wreszcie, w XVII wieku, ludność pruska, pozbawiona oparcia o zwartą etnicznie grupę (jakie miała np. ludność litewska) i pod wpływem różnych klęsk, została pozbawiona zdolności do narodowego bytu i wchłonięta przez ludność niemiecką, co w powiecie morąskim dokonało się w drugiej połowie XVII wieku^[94].

W 1578 właścicielem Dobrocina i pozostałych majątków był Samuel von Wilmsdorf (1545–1605), syn Andrzeja i kobiety o imieniu Euphemia. Drugi Samuel von Wilmsdorf (zm. 1688) był właścicielem Dobrocina w 1653 i w latach 1636–1656 Hauptmannem w Pasłęku (niem. Preußisch Holland)^[86]. Trzeciego Samuela wymienia się w 1697 jako pana na Dobrocinie i Kiełkutach. W 1685 został Amtshauptmannem w Szestnie i pułkownikiem brandenburskim. Miał dwóch synów, przez co powstały dwie linie Wilmsdorfów. Jednym z nich był Jost Bernard Wilamowski (niem. Justus Bernhard von Wilmsdorff, starosta na Szestnie)^[79].

Prusy Górne szczególnie ucierpiały w wojnach szwedzkich. Ludność musiała płacić zwiększone podatki na wojsko, a kraj zajmowały coraz to inne oddziały: Szwedzi, Niemcy brandenburscy, Polacy. Na wieść o zbliżaniu się wojsk, obojętnie jakich, chłopi uciekali z resztkami dobytku do lasów. Potem przyszły nieurodzaje i głód, a epidemie prawie nie wygasały. Pod koniec XVII wieku na okolicznych wsiach były ogniska epidemii tyfusu, dżumy, dyzenterii. We znaki dała się epidemia dżumy w latach 1709–1711^[95]. O położonej nieco na północ od Dobrocina wsi Chojnik wiadomo, że „jak cała okolica, [...] został zniszczony w czasie wojny trzynastoletniej, następnie ludność ucierpiała podczas wojen szwedzkich, a później napoleońskich. Nie ominęła wsi epidemia dżumy w latach 1709–1711, jak również epidemia cholery azjatyckiej w połowie XIX wieku”^[80]. W okręgu morąsko-miłakowskim dżuma z 1709–1711 zabrała 876 ofiar^[83], a cholera, przywleczona przez tłumiące powstanie listopadowe w sąsiednim Królestwie Polskim wojska Dybicza, tylko w Morągu powaliła setki osób. W latach 1831, 1848, 1852 i 1873 wprowadzano w Prusach kwarantannę dla poszczególnych powiatów, miast i domów^[84].

W 1702 roku Jost Bernard Wilamowski, w zamiarze pomnożenia dochodowości swych dóbr na 30 włókach tzw. nowizn leśnych osiedlił chłopów: Zygmunta Łupieńskiego, Bartłomieja Dyktorowskiego, Andrzeja Gansłowskiego, Michała Grzecha, Wojtka Ranta, Macieja Stasia, Michała Krupę, Jakuba Górnego, Adama Fręckowskiego i Pawła Kiepera. Być może na tych włókach powstał później jeden z folwarków Dobrocina^[80].

W 1748 majątki zostały oddane pod zastaw pułkownikowi pruskiemu o imieniu Wulf Krystian Henryk von Natzmer, który z kolei odstąpił ten zastaw za tę samą sumę (55,000 fl) swojemu teściowi Fryderykowi Leopoldowi von Geßler ^[96], który piastował stanowisko feldmarszałka (niem. Generalfeldmarschall) w armii Fryderyka Wielkiego^[97]. Wreszcie w 1752 Wilmsdorfowie sprzedali te dobra Gesslerowi na własność dziedziczną^[79].

Tego samego roku majątek nabył stolnik Rzeszy i pruski generał-major Friedrich Ludwig I Truchseß von Waldburg (zm. 1777)^[98][79]. Wieś w 1785 bez folwarków liczyła 38 domów, znajdowała się w jednostce administracyjnej w Morągu (niem. landrätliche Kreis), należała do jurysdykcji w Zalewie, do parafii w Wilamowie i urzędu głównego (niem. Haupt-Amt) w Przezmarku (niem. Preußisch Mark), a na jej terenie znajdował się pałac^[13]. Córka Friedricha, Amalie von Waldburg, poślubiła w 1776 w Dobrocinie przedstawiciela rodu Dohnów, do którego to rodu należał pałac w Morągu – Ludwiga zu Dohna-Lauck^[99]. W 1792 syn Friedricha, Karl Friedrich Ernst von Waldburg, sprzedał dobra dobrocińskie Ludwigowi Friedrichowi von Domhardt^[79] za 30 tysięcy talarów^[16]. W swojej wydanej w 1803 roku książce Johann Christoph Wedeke opisuje swoje przybycie do Dobrocina, niedawno zakupionego przez von Domhardta – ogród określa jako jeszcze nieuprzątnięty, a mur jakby „miał się obalić”, ale oczekuje rychłej poprawy, bo we dworze i przy budynkach gospodarczych „uwijali się robotnicy budowlani”^[100].

Do Domhardta należał także nabyty na licytacji w 1796 lub 1798 klucz Sambród^[96] z pięcioma folwarkami. W obawie przez rozdrobnieniem dóbr, Otto Henryk von Domhardt^[98] przekształcił je w powiernictwo rodowe (fideikomis)^[79][80]. Dobra, którym nadano tę formę organizacji, stanowiły wspólny nienaruszalny majątek całego rodu i były źródłem jego utrzymania. Były one dziedziczne, seniorowi rodu powierzano zarząd nimi, ale nie były jego własnością. Majątek Dobrocin skupiał około 20 folwarków i wsi leżących w powiecie morąskim, m.in. Dobrocin, Dobrocinek (Neu Bestendorf), Kozią Wólkę (Klein Bestendorf), Wilamowo i Wilamówko (Gross und Klein Wilmsdorf), Leśnicę (Freiwalde), Wielki i Mały Sambród (Gross und Klein Samrodt), Stare i Nowe Kiełkuty (Alt und Neu Kelken). Dobra te tworzyły niepodzielną całość, jedynie klucz Sambród przez pewien czas miał samodzielną administrację^[96].

Ojcem Ludwiga Friedricha i Ottona Henryka był Johann Friedrich Domhardt (1712–1781), Nadprezydent Prus Wschodnich i Zachodnich, sprawny administrator odpowiedzialny za projekty budowlane, ale również za wdrażanie praw antysemickich^[101]. Pod jego nadzorem podjęto prace nad budową kanałów łączących mazurskie jeziora, w tym nieudaną próbę budowy Kanału Mazurskiego^[102]. W 1771 Fryderyk Wielki nadał mu dziedziczny tytuł szlachecki. Po śmierci Johanna Friedricha w Królewcu jego prochy złożono w Dobrocinie^{[103][104][105]}.

Omawiane wyżej stulecia pozostawiły po sobie w okolicach Dobrocina niewiele zabytków archeologicznych. Na polach tuż na północ od Dobrocina znajduje się zniszczone stanowisko archeologiczne, gdzie odnaleziono 30 fragmentów ceramicznych z XV–XVI wieku^[106], a na południowo-wschodnim obrzeżu wsi odnaleziono 2 fragmenty ceramiczne z późnego średniowiecza^[107]. Na południe od Dobrocina znajdują się dwa stanowiska archeologiczne, gdzie znaleziono 7 fragmentów ceramicznych z XV–XVII wieku^[108] i 7 z XVII–XVIII wieku^[109].

W początkach XIX wieku rozwój gospodarczy zahamowały wojny napoleońskie. Wojska francuskie zajęły powiat morąski w połowie stycznia 1807 roku i przebywały w okolicy do grudnia tego roku. Kwaterunki, podatki i kontyngenty zrujnowały ludność miast i wsi^[110].

W obawie przez anarchią i katastrofą gospodarczą, w chwili wielkiego zubożenia ludności, rząd pruski wydał w 1807 roku edykt o zniesieniu pańszczyzny i poddaństwa, zakazując rugowania chłopów z zajmowanych przez nich ziemi. Przez kolejne lata jednak ograniczono skutki tego edyktu pod wpływem wielkich obszarników, zezwalając na warunkowe rugi i wprowadzając ograniczenia w uwłaszczeniu^[111].

W 1820 Dobrocin był wsią o charakterze rolniczym (niem. Bauer-Dorf), miał 28 domów i 176 mieszkańców, należał do parafii w Wilamowie. Właścicielem był Otto Henryk von Domhardt^[112], który zmarł w 1835 roku^[113].

W 1821 roku wydano ustawę o separacji i podziale wspólnot wiejskich. Ustawa, określająca również tryb przeprowadzenia komasacji gruntów, miała doniosłe znaczenie dla upowszechnienia postępowej gospodarki rolnej, gdyż likwidując szachownicę gruntów chłopskich umożliwiła zerwanie z przestarzałą trójpolówką. Na podziale wspólnot i komasacji wyszły najlepiej wsie królewskie; odtąd każdy chłop mógł gospodarzyć osobno na wymierzonych gruntach. Sporo chłopów wyprowadziło się ze zwartej ciasnoty wiejskiej na tzw. kolonie, co znacznie usprawniło gospodarkę i uczyniło ją bardziej rentowną. Akcja ta trwała w powiecie do około 1860 roku^[114].

Według niemieckiej statystyki narodowej w 1825 roku na terenie wiejskim powiatu morąskiego było 883 Polaków (8,8%^[115]), a później liczba ta spadała. Ze zniknięciem Polski z mapu Europy coraz bardziej słabły polskie wpływy kulturalne, a szlachta polska nie odgrywała w powiecie niemal żadnej roli, jako że popadła w długi i została zlicytowana lub uległa całkowitej germanizacji^[94].

Od 1829 roku deputowanymi powiatów byli wyłącznie wielcy właściciele (z wyjątkiem lat 1919–1926, kiedy funkcję tę sprawował nauczyciel Salitter z Brzydowa), w tym właściciele majoratów Domhardt na Dobrocinie^[116], np. Alfred von Domhardt w latach 1842–1858^[117].

W latach trzydziestych i czterdziestych XIX wieku Prusy Górne nawiedziły nieurodzaje i epidemia cholery. Panował głód i niedostatek. Warunki te sprzyjały dalszej kumulacji własności rolnej i za bezcen wykupowano ziemię od chłopów i zakładano na niej folwarki^[111].

W 1841 w Dobrocinie znajdował się kościół ewangelicki^[118].

W 1848 Dobrocin miał 19 gospodarstw domowych z 260 mieszkańcami. Najbliższa poczta znajdowała się w Morągu^[119].

W roku 1850, w obawie przed rozruchami, rząd pruski zdecydował się na ostateczne zniesienie pańszczyzny. Chłopi musieli jednak w krótkim terminie spłacić pieniężną równowartość dotyczasowych świadczeń i popadali w zadłużenie, z braku gotówki odstępująć obszarnikom znaczną część swych gruntów. Reforma uwłaszczeniowa przysporzyła zatem junkierstwu wielu tysięcy hektarów ziemi chłopskiej i milionów talarów z opłat i procentów^[120].

Do swojej śmierci w 1856 właścicielem dobrocińskiego majątku był urodzony w 1792 roku Alfred Gustav Friedrich von Domhardt, syn piastującego stanowisko prezydenta izby (niem. Kammerpräsident) w Królewcu Ludwiga Friedricha von Domhardt i hrabianki o imieniu Agnes Theresia Honorata Gräfin von Leszczyc Radolino Radolinska, o której pisano, że mówiła doskonale po niemiecku i francusku^[121]. Był ojcem piątki nieślubnych dzieci, urodzonych w latach 1819–1836 przez młodszą od niego o pięć lat pokojówką z Woryn (niem. Worienen) Elisabeth Zimmer^[122][123] oraz ośmiorga ślubnych dzieci, urodzonych w latach 1841–1852, których matką była poślubiona w 1840 w Książniku (niem. Herzogswalde) Francisca Wilhelmine Emilie Ida Maria of Rosenberg-Gruszinsky, młodsza od niego o 21 lat^[122]. Dobra przejął jego syn, urodzony w 1842 Alfred Ludwig Franz Friedrich von Domhardt^[124].

W 1858 Dobrocin miał 19 gospodarstw domowych z 275 mieszkańcami^[80].

W 1861 zmarła najstarsza z ósemki dzieci, urodzona w 1841 Johanna Therese Wilhelmina Augusta^[124]. Jej brat, Alfred Ludwig Franz Friedrich, student prawa, zginął w 1862 wspinając się na wieżę opactwa wszystkich świętych (niem. Kloster Allerheiligen) w Oppenau w Czarnym Lesie. Jego ciało sprowadzono do Dobrocina^[125]. Dobra przejął jego brat, urodzony w 1847 roku Gebhard Lebrecht Fürchtegott^[124], o którym wiadomo, że 27 lutego 1869 roku zdał maturę^[126] i że 2 marca 1887 roku otrzymał order rycerza honorowego Zakonu Joannitów (niem. Ehrenritter des Johanniterordens, Premier-Lieutenant a. D. und Rittergutsbesitzer)^[127].

W 1871 dobra dobrocińskie miały 9142 morgi (2334 ha) ziem uprawnych, 3630 mórg (927 ha) łąk, 366 mórg (93 ha) pastwisk (niem. Hutung), 9264 morgi (2339 ha) lasów, a 119 mórg (30 ha) zajmowały zbiorniki wodne^[128].

Zgodnie z ustawą z 1872 roku o organizacji powiatów pruskich (niem. Kreisordnung für die Provinzen Preußen, Brandenburg, Pommern, Posen, Schlesien und Sachsen vom 13. 12. 1872 am 1.1.1874) w 1874 utworzono gminę Dobrocin (niem. Amtsbezirk Groß Bestendorf). Ustawa z 1874 r. o poświadczaniu statusu cywilnego i małżeństwa (niem. Gesetz über die Beurkundung des Personenstandes und die Form der Eheschließung vom 9. März 1874) doprowadziła do stworzenia w tym samym samego roku w Prusach Wschodnich urzędów stanu cywilnego (niem. Standesamt), w tym w Dobrocinie, na potrzeby gminy Dobrocin. Urzędy te obługiwali wolontariusze, zazwyczaj lokalni nauczyciele lub osoby na emeryturze^[129].

W 1879 dobra dobrocińskie miały 2570 ha ziem uprawnych, 565 ha łąk, 0 ha pastwisk, 2500 ha lasów, 82 hektary zajmowały podwórza, drogi i nieużytki, a 30 ha zbiorniki wodne - w sumie 5747 ha i przynosiły 42 229 marek dochodów w podatkach od ziemi. Właścicielem był Gebhard von Domhardt. Odnotowano istnienie młyna oraz produkcję cegieł i sera^[130]. Cegły wyrabiano z glin zwałowych^[131].

Kolej pojawiła się w Dobrocinie w 1882, kiedy oddano do użytku odcinek Bogaczewo–Pasłęk–Morąg^[132], choć pojawia się również data 15 sierpnia 1883 roku jako dzień oddania linii kolejowej do eksploatacji. Ponad ciekiem wodnym z Kiełkut do Dobrocina wzniesiono stojący tam do dziś XIX-wieczny jednoprzęsłowy przepust kolejowy o wysokości 5 metrów^[133].

W 1885 Dobrocin wraz z miejscowościami Ględy (niem. Gallinden), Wielki Sambród (Gross Samrodt), Mały Sambród (niem. Klein Samrodt), Wilamowo (niem. Gross Wilmsdorf), Wilamówko (niem. Klein Wilmsdorf), Marzewo (niem. Mahrau), Naświty (niem. Naasewitt), Zalesie (niem. Pfalsdorf), Sarna (niem. Rehberg) i Wakarowo (niem. Wackelsdorf) oraz z dziś nieistniejącymi miejscowościami Barwiny (niem. Baarwiese) i Friedrichshof miał 83 budynki mieszkaniowe (niem. Wohngebäude), 248 domostw i instytucji (niem. Haushaltungen einschließlich Anstalten), 1346 mieszkańców (635 mężczyzn i 711 kobiet), z czego 1328 osób było ewangelikami, a 18 katolikami. Dobra obejmowały łącznie 5888 ha, w tym 2327 ha ziemi uprawnej, 926 ha łąk, a 2358 ha zajmowały lasy. Dochód netto z podatku od nieruchomości wynosił 10,18 marek za hektar od ziemi uprawnej i łąk oraz 3,52 marek od lasów^[135].

W czasopiśmie Thorner Presse odnotowano, że na polowaniu w okolicach Dobrocina 6 grudnia 1885 zabito 42 bażanty i 135 zajęcy, a 7 grudnia 4 bażanty, 110 zajęcy i jednego lisa^[136].

11 lipca 1888 gazeta odnotowała, że pies z Dobrocina miał być przetransportowany pociągiem do folwarku w okolicach Kryłowa (niem. Nordenburg, dziś obwód królewiecki), ale po przebyciu ponad 20 mil postanowił wrócić i nocą na własną rękę pokonał tę nieznaną sobie trasę w przeciwnym kierunku, a jego właściciel z Dobrocina postanowił się więcej z nim nie rozstawać^[137].

Księga adresowa z 1889 roku podaje, że należący do von Domhardtów fideikomis liczył 5888 ha, w tym 2327 ha pól uprawnych, 926 ha łąk oraz 2358 ha lasów; oprócz Dobrocina w skład fideikomisu wchodziło wtedy jeszcze 12 majątków i folwarków^[16].

W 1891 roku Dobrocin należał do jurysdykcji sądu rejonowego (niem. Amtsgerichtsbezirk) w Morągu. Był też siedzibą urzędu pocztowego (niem. Postanslalt) obsługującego m.in. Kiełkuty, Barwiny, Dobrocinek, Kozią Wólkę, Ględy, Wilamowo, Wilamówko, Szczuplinki (niem. Hechtwinkel), Naświty, flisacką osadę^[138] Steenkenwalde, Wenecję (niem. Venedien) i Wolę Kudypską (niem. Wolla)^[139].

14 października 1894 dwóch rybaków, Adolph Göß i Herrmann Mörsch, utopiło się w jeziorze Ruda Woda (niem. Röthloff See) w „okolicach Dobrocina”, gdy ich łódź wywróciła się do góry dnem^[140].

16 lutego 1896 roku zmarł Gebhard^[141][142] i tym samym wymarła linia męska Domhardtów. Sukcesję otrzymał baron Zygfryd von Goltz (1870–1945^[143]), syn Ernestyny z domu Domhardt. 1 czerwca 1896 roku sąd apelacyjny w Królewcu wyznaczył go na następcę fideikomisu^[79]. 10 października 1897 roku przyjął nazwisko łączone Goltz-Domhardt^[96] i otrzymał tytuł Freiherr. Zygfryd zmodernizował i przekształcił Dobrocin w dobrze funkcjonujący folwark. Dobra w Dobrocinie obejmowały wówczas łącznie 5681 ha, w tym 2266 ha ziemi uprawnej, 909 ha łąk i 92 ha pastwisk, 2364 ha zajmowały lasy, a 50 ha zbiorniki wodne, podwórza, drogi i nieużytki^[80]. Lasy Dobrocińskie słynęły z całym kraju z dobrej jakości okleiny dębowej^[144].

Przy opactwie wszystkich świętych w Oppenau wzniesiono na pamiątkę braci wysoki na 2,15 m krzyż z napisem „Alfred von Domhardt, 1842 – 1862. Gebhard von Domhardt, 1847 – 1896. Neque dolor erit ultra” (Żaden ból nie byłby większy)^[145].

W drugiej połowie XIX wieku i na początku wieku XX stworzono wokół Morąga sieć dróg bitych – na Dobrocin i Małdyty w roku 1900^[69].

Na początku XX wieku do majątku należało 21,5 tysięcy mórg pól uprawnych i 10,5 tysięcy mórg lasów. Była tu znana hodowla koni trakeńskich, a oprócz tego 200 koni roboczych, 300 krów mlecznych, hodowla buhajów rozpłodowych, cieląt, owiec, prosiąt, jagniąt. Była własna cegielnia, wapno łąkowe, warsztaty kołodziejskie, kuźnia, młyny początkowo wiatrowe, potem mechaniczne, mała elektrownia oraz własna siła fachowa. Cegielnia produkowała rocznie 40 tysięcy cegieł, 20 tysięcy dachówek oraz 30 tysięcy rurek drenarskich; w folwarku Ględy istniał wapiennik dostarczający wapna potrzebnego przy remontach i budowach; na stałe zatrudnionych było 2 murarzy i 2 cieśli którzy prowadzili sami wszystkie potrzebne prace budowlane^[146]. Zapewniało to niemal samowystarczalny charakter majątku^[147].

W fideikomisie stworzony został własny system opieki socjalnej – pracownicy po ukończeniu 65 lat i wdowy mieli prawo do mieszkania, opału, ogródka i niewielkiego deputatu, który otrzymywali oprócz urzędowo im przysługującego, a w okresie letnim działały ogródki zabawowe dla dzieci wiejskich, których matki zatrudnione były przy pracach w majątku. Prowadzona była też stołówka dla robotników. Do majątku należało duże ogrodnictwo zaopatrujące właścicieli i dostarczające produktów na targ w Morągu^[146].

Do dóbr dobrocińskich należało około 2460 ha lasów i 66 ha stawów rybnych. Zarządcą lasów był Stockhaus, ponadto 4 leśniczych rewirowych, 1 strzelec rewirowy i 35 stałych robotników leśnych. Lasy dobrocińskie były często zwiedzane przez wycieczki specjalistów z kraju i zagranicy, przedstawiały bowiem przykład wzorowo prowadzonego lasu prywatnego. Prowadzony był tu kontrolowany wyręb liczący rocznie około 16 000 m2, oraz planowe nasadzenia; szczególną opieką otoczone były stare modrzewie oraz czerwone buki. Stawy dawały rocznie ok. 100 centnarów karpi i 60 centnarów węgorzy. Rozwinięte było łowiectwo, gdyż w lasach licznie występowały jelenie, sarny, daniele i dziki^[146].

W 1901 roku gazety doniosły, że w okolicach Dobrocina koń kopnął broń, która wystrzeliła i trafiła leśnika w bark, powodując zagrażającą życiu ranę^[148][149].

23 lipca 1901 roku Zygfryd otrzymał order rycerza honorowego Zakonu Joannitów^[151].

W 1905 Dobrocin należał do ewangelickiej parafii w Wilamowie i Zajezierzu (niem. Seegertswalde), które było filią parafii wilamowskiej, oraz do parafii katolickiej w Morągu. Były w nim 42 budynki mieszkalne (niem. Wohnhäuser); 118 domostw (niem. Haushaltung), w których mieszkały dwie lub więcej osób, oraz jedno z jedną osobą. Mieszkało w nim 609 osób (304 płci męskiej) i żadna z nich nie była aktywnym wojskowym (niem. Militärperson). Ewangelików było 605, a katolików czworo – wszyscy oni podali język niemiecki jako język ojczysty. Dobra w Dobrocinie obejmowały łącznie 5421,1 ha. Średni dochód netto z podatku wynosił 7,20 marek od hektara^[152].

22 stycznia 1908 roku kobieta w wieku około 20 lat zginęła w Dobrocinie pod kołami pociągu, co uznano za prawdopodobne samobójstwo^[153].

Księga adresowa z roku 1901 roku podaje, określa powierzchnię fideikomisu na 5681 ha. Tworzyły go następujące majątki i folwarki: Dobrocin, Naświty, Ględy, Wilamowo, Wilamówko, Baarwiese, Sambród majątek, Sambród folwark, Sarna, Wakarowo, Marzewo, Zalesie, Friedrichshof^[16].

W 1909 roku fideikomis miał 2196 ha pól uprawnych, 909 ha łąk, 92 ha pastwisk, 2434 ha lasów, 20 ha nieużytków, 30 ha wód; inwentarz żywy w fideikomisie liczył 300 koni, 771 sztuk bydła w tym 240 krów mlecznych, 1478 owiec i 50 sztuk trzody chlewnej. Administratorami dóbr w 1909 roku byli: nadinspektor Paul Tolkmitt oraz nadleśniczy Paul Krieger. Nadinspektor Paul Tolkmitt zarządzał majętnością od roku 1896 do 1938, pod jego kierownictwem gospodarstwo doskonale prosperowało i należało do najlepiej urządzonych w Prusach^[154].

Według gazety Ostdeutsche Presse 3 grudnia 1909 roku przy pozbawionej wydajnego wodociągu stacji kolejowej w Dobrocinie w poszukiwaniu wody wykorzystano różdżkę i faktycznie odkryto wodę na głębokości 14 metrów^[155].

15 stycznia 1910 roku gazeta doniosła, że baron von der Goltz-Domhardt otrzymał trzy dni wcześniej list z żądaniem pieniędzy pod groźbą podpalenia siedmiu jego farm^[156].

30 lipca 1910 roku baron von der Goltz-Domhardt zaprosił do Dobrocina kluby sportowe z Elbląga i Królewca w celu propagowania aktywności fizycznej, oraz w celu stworzenia w klubu sportowego w Dobrocinie^[157].

Między 8 a 10 września 1910^[158][159] roku miały miejsce tzw. Wielkie Manewry Cesarskie, ostatnie w Prusach Wschodnich. Testowano podczas nich dwa wyposażone w radiostacje sterowce^[160]. Jeden z nich, zbudowany w 1908 sterowiec ciśnieniowy PL 2^[161] / P.I typu Parseval o długości 60 m i średnicy ponad 11 m, wystartował z Dobrocina, gdzie przy linii kolejowej Małdyty – Morąg wzniesiono dla niego halę^[162]. Poleciał potem w kierunku Malborka^[161]. Niska widoczność i mgła przeszkodziły w efektywnym wykorzystaniu obu sterowców^[163]. Po zakończeniu manewrów, dowodzący 6. Inspektoratem Armii, kierujący manewrami generał baron Colmar von der Goltz otrzymał Krzyż i Gwiazdę Komtura^[164].

Tego samego roku w Dobrocinie mieszkało 629 osób^[165].

7 stycznia 1918 roku, podczas zamieci śnieżnej, podróżujący pojazdem zaprzęgowym 16-letni służący z Dobrocina o nazwisku Poppke oraz 15-letni syn właściciela ziemskiego ze Starego Miasta, Elias Behrendt, zostali wysłanni konno przez matkę tego drugiego by wezwać pomoc. Chłopcy zamarzli na śmierć, matka nabawiła się przeziębienia, a koniom nic się nie stało^[166].

30 września 1928 roku utworzono gminę Dobrocin (niem. Landgemeinde Alt Bestendorf), w której znajdowały się Stare i Nowe Kiełkuty oraz Kozia Wólka^[12].

24 stycznia 1930 roku zmieniono nazwę jednostki administracyjnej z Amtsbezirk Groß Bestendorf na Amtsbezirk Alt Bestendorf oraz nazwę urzędu stanu cywilnego z Standesamt Groß Bestendorf na Standesamt Alt Bestendorf^[129].

W 1932 pełnomocnictwo i zarząd nad dobrami przejął syn Zygfryda^[167], baron Otto von Goltz-Domhardt^[79]. Wcześniej - w latach 20. XX w., ale po 1922 roku - został rozparcelowany folwark Wilamowo – gospodarstwa średniej wielkości były w ówczesnych warunkach najbardziej opłacalną formą warsztatów rolnych, jako że nie potrzebowały najemnej siły roboczej, a siła pociągowa przypadająca na jednostkę powierzchni była znacznie wyższa niż w gospodarstwach wielkoobszarowych^[168]. W Księdze adresowej z roku 1932 podana jest wielkość dóbr rycerskich Dobrocin z folwarkami Naświty, Wilamówko i Ględy; powierzchnia ogólna liczyła wówczas 3806 ha, w tym 731 ha gruntów uprawnych, 342 ha łąk, 49 ha pastwisk, 2516 ha lasów, 155 has nieużytków, podwórzy i dróg, 13 ha wód; było 148 koni, 390 sztuk bydła w tym 130 krów mlecznych, 504 owce i 180 świń. Uprawa obejmowała głównie zboża (żyto, jęczmień, owies, pszenica), a także rośliny okopowe którymi skarmiane było bydło (buraki pastewne, brukiew, ziemniaki). Należące do majątku łąki rozciągały się przeważnie na torfowym podłożu, przed melioracją były kwaśne i mało wydajne; systematyczną meliorację łąk i drenaż wszystkich folwarków zaczęto w roku 1932 i przerwano w roku 1939. Po melioracji nowozałożone pastwiska były bardzo nowoczesne, zaopatrzone w poidła dla zwierząt. Według danych przedstawionych przez Wolfa von Wrangela w Dobrocinie w latach 30. XX w. znajdowało się 45 zarodowych klaczy trakeńskich ciepłej krwi, oraz stacja kopulacyjna z 3 ogierami gorącokrwistymi i 2 zimnokrwistymi. Z każdego rocznika źrebiąt wybierano 2 lub 3 ogiery oraz najlepsze klacze do dalszego chowu, pozostałe źrebięta były przeprowadzane do Sambrodu i chowane na remonty; ze względu na to, iż siwki były trudne do sprzedaży, siwe źrebięta sprzedawane były do cyrku (było ich z reguły około 8 z każdego rocznika). W majątku było 200 koni roboczych (krzyżówek ciepło-zimnokrwistych), ponadto 300 krów mlecznych; odchowywane były cielęta, tak iż roczny przeciętny stan młodzieży wynosił 750 sztuk; było też 220 krów deputatowych (pracowniczych). Istniały 2 stada zarodowe owiec merynosów mięsnych liczące po 250 matek i 5 tryków (dorosłych samców używanych rozpołodow)^[154].

W 1933 roku Dobrocin miał 563 mieszkańców^[169]. W tym roku władzę w powiecie (Kreis Mohrungen) przejęli hitlerowcy. Do 1935 roku tolerowali jeszcze dotychczasowego landrata, barona Wolfa von Wrangela, natomiast samorząd w postaci sejmiku i wydziału powiatowego rozwiązano. Cały aparat administracyjny został podporządkowany partii hitlerowskiej^[116]. Podczas gdy w 1933 roku 73,9% mieszkańców powiatu morąskiego pracowało w gospodarce rolnej i leśnej, w 1939 było to już tylko 52,2% – było to wynikiem świadomej działalności władz hitlerowskich, które forsowały rozwój usług i rzemiosła w myśl tzw. planu Kocha. W Prusach wschodnich miały też miejsce od końca XIX wieku migracje znane pod nazwą Landflucht (ucieczka ze wsi) i Ostflucht (ucieczka ze Wschodu), powodowane pauperyzacją wiejskiej ludności i zacofania prowinicji wschodnich, i to mimo faktu, że jeszcze do roku 1924 przemysł zachodnich Niemiec znajdował się w stagnacji w wyniku przegranej wojny.^[170].

W 1938 roku na mocy układu dziedzicznego Otto stał się właścicielem dóbr dobrocińskich^[79].

W 1939 roku gmina Dobrocin liczyła 128 gospodarstw domowych z 508 mieszkańcami. 396 z nich utrzymywało się z rolnictwa i leśnictwa, 40 z pracy w przemyśle i rzemiośle, 20 z pracy w handlu i komunikacji. Dziewięć gospodarstw rolnych i leśnych miało powierzchnię w klasie wielkości 0,5–5 ha, cztery – 5–10 ha, trzy miały powierzchnię w przedziale 10–20 ha, 6 – powierzchnię 20–100 ha i trzy miały areał większy niż 100 ha^[171].

Sytuacja majątku pogorszyła się znacznie w latach II wojny światowej, wstrzymane zostały wówczas prace melioracyjne, część koni oddano dla wojska, zabrakło ludzi do pracy^[146]. Na terenie powiatu morąskiego do pracy rolnej i przemysłowej wykorzystywano robotników przymusowych, m.in. Polaków i Francuzów^[172]. Baraki jeńców francuskich znajdowały się półtora kilometra od Morąga w kierunku Dobrocina^[173]. Do 1945 Dobrocin stanowił własność barona Otto von Goltz-Domhardt^[174][5].

W 1945 roku Dobrocin znalazł się w granicach Polski, a majątek został własnością Skarbu Państwa^[175]. Polska administracja w Morągu objęła władzę 30 maja 1945. Jako że akcja osiedleńcza rozwijała się powoli, w lipcu 1945 w powiecie było zaledwie 183 Polaków. W sierpniu zaczęły napływać grupy repatriantów i osadników i wkrótce powiat liczył 3000 polskich mieszkańców, w listopadzie w samych tylko wsiach powiatu morąskiego mieszkało 9430 osób^[181]. Mieszkańcy wsi obejmowali zniszczone, opustoszałe gospodarskie obejścia bez inwentarza żywego i maszyn rolniczych, a w okolicach grasowały bandy maruderów i szabrownicy. W 1945 w powiecie panowały tyfus i inne choroby zakaźne^[182]. W 1946 roku 60% zbiorów przepadło z powodu plagi gryzoni, które wytępiła dopiero ostra zima 1946/1947^[183]. W czerwcu 1947 w powiecie było łącznie 806 rodzin repatriantów, którzy zajmowali 642 gospodarstwa i 3353 rodziny osadników, które zajmowały 2958 gospodarstw, a rok 1948 był wreszcie dla wsi pomyślniejszy. Do marca 1948 roku w powiecie zagospodarowano 5039 gospodarstw rolnych, osiedlono 32,969 osób. Ludność powiatu liczyła 33,435 osób i zweryfikowano 2219 osób miejscowego pochodzenia. Zorganizowano sieć 64 szkół ze 170 nauczycielami^[184]. W 1949 roku proces zasiedlania wsi w powiecie spowolnił ze względu na tempo odbudowy^[185].

Po wojnie hamulcem rozwoju wielu gospodarstw rolnych był brak budynków na skutek działań wojennych, a remonty czy budowę uniemożliwiał brak materiałów budowlanych, środków finansowych, transportowych oraz siły fachowej^[186]. Wyposażenie rolnictwa w maszyny i narzędzia osiągnęło w 1970 roku stan zadowalający^[187].

Ludność powiatu po drugiej wojnie światowej składała się zarówno z przesiedleńców z przeludnionych wówczas województw centralnej i południowo-wschodniej części kraju, (około 70% ogólnej liczbie ludności powiatu do końca 1949) jak i z repatriantów z ZSRR (około 18%). Znaczna część ludności niemieckiej, mieszkającej tu przed 1939 rokiem, opuściła teren w czasie zarządzonej przez władze niemieckie ewakuacji, lub w spontanicznej ucieczce przed zbliżającym się frontem. W latach 1946–1948 w wyniku organizowanej przez polskie władze akcji przesiedleńczej, wyjechała do Niemiec większość pozostałej ludności niemieckiej. Pomiędzy 1946 a 1950 gęstość zaludnienia wzrosła z 19 do 32 osób na 1 km²^[188].

W latach 1953–1957 w wyniku akcji łączenia rodzin przybyło na teren powiatu morąskiego 1095 rodzin repatriantów z ZSRR, z czego w PGR osiedliło się 649 rodzin (59,3%%), w gospodarstwach indywidualnych 314 rodzin (28,7%/%) oraz 124 rodziny (11,3%%) w państwowych gospodarstwach leśnych. W latach 1945–1968 zaludnienie powiatu wzrosło w sumie o 46,9 tysiąca osób, głównie na skutek przyrostu naturalnego^[189]. W strukturze płci do 1960 roku wyższy był udział kobiet, ale sukcesywnie malał. W 1970 w powiecie było tylko o 42 kobiety więcej niż mężczyzn, przy czym w mieście 347 kobiet więcej, a na wsi o 305 mężczyzn więcej niż kobiet^[190].

Podczas gdy w 1939 roku rolnictwo było źródłem utrzymania 51,1% zawodowo czynnych osób w powiecie, w 1950 było to aż 70,9%. W miarę rozwoju przemysłu liczba ta spadała i w 1960 wskaźnik ten spadł do 61,4%, a w 1970 do 30,9%. W przemyśle w 1939 roku zatrudnionych było 20,7% osób, w 1950 tylko 6,7%, w 1960 już 12,7%, a w 1970 24,1%.^[191].

W myśl ustawy z 25 września 1954 roku o reformie podziału administracyjnego wsi i powołaniu gromadzkich rad narodowych, w latach 1954–1957 wieś należała i była siedzibą władz gromady Dobrocin^[192]. Reforma nie spełniła pokładanych w niej nadziei i nie usprawniła trybu załatwiania bieżących potrzeb i spraw rolników^[193]. Po jej zniesieniu 1 stycznia 1958 Dobrocin znalazł się w gromadzie Małdyty^[194][195].

Po zdecentralizowaniu funduszów iwestycyjnych w 1961 roku w ciągu kilku lat zbudowano w regionie sklepy spożywoczo-przemysłowe, w tym jeden w Dobrocinie^[196].

Do roku 1975 jako osada i stacja PKP Dobrocin należał do powiatu morąskiego, gmina Małdyty, poczta Dobrocin.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa olsztyńskiego.

Podwórze folwarczne znajduje się na wprost części rezydencjonalnej, po południowej stronie szosy Małdyty–Morąg; oddzielone jest od tej szosy dużym i małym stawem oraz wypływającym z dużego stawu ciekiem wodnym. Wody tego cieku napędzały niegdyś niewielką folwarczną elektrownię oraz tartak, oba połączone ze sobą murowanym łącznikiem^[224] budynki - murowana elektrownia o numerze „10” na planie sytuacyjnym wsi i drewniany tartak „9” - usytuowane są w bezpośredniej bliskości podwórza folwarcznego, lecz po jego zewnętrznej, północnej stronie; obiekty te są obecnie nieużytkowane^[225].

Ostatnie trzydziestolecie XIX wieku przyniosło pewną stabilizację i postęp w gospodarce rolnej w regionie. Powoli budownictwo murowane zaczęło wypierać drewniane chałupy ze słomianymi strzechami. Chłopi sprowadzali ulepszony sprzęt dla obróbki ziemi, kieraty, sieczkarnie, wialnie, później młockarnie. W dworach pojawiały się lokomobile parowe, podnosiła się produkcja i kultura rolna. Duże znaczenie przypisywano hodowli koni i krów. W początku XX wieku zaczęto coraz szerzej stosować sztuczne nawozy i wapnowanie zakwaszonych gleb, łąk i pastwisk^[226].

W latach 1900–1932/1936 w Dobrocinie miała miejsce wielka modernizacja istniejących oraz budowa nowych zabudowań w majątku i na folwarkach, prowadzona z inicjatywy ówczesnego właściciela, Zygfryda von der Goltz-Domhardta, i dyrektora majątku, Paula Tolkmitt^{[227][198][146]}. Nieznany jest wcześniejszy, XIX-wieczny układ przestrzenny podwórza folwarcznego, trudno więc jednoznacznie określić, które z obecnie istniejących budynków gospodarczych i inwentarskich wzniesione zostały od podstaw po 1900 roku, a które zostały jedynie przekształcone^[199].

W południowej części wsi, znajduje się podłużny budynek czworaków z przełomu XVIII/XIX wieków^[201], budynki robotników folwarcznych oraz zespół budynków gospodarczo-inwentarskich^[78], m.in.:

• budynek folwarczny z połowy XIX wieku, w którym po 1945 roku była chlewnia i mieszkanie^[228],
• kuźnia z końca XIX wieku z tynkowanymi blendami^[229],
• zespół stodół i stajni koni wyścigowych z końca XIX wieku^[230],
• stajnie i obory z końca XIX wieku, w tym stajnia koni roboczych, obora krów mlecznych, stajnia matek i źrebięciarnia^[231],
• wozownia i wiata na maszyny z przełomu XIX i XX wieku, choć obecna wiata łącząca budynki jest wtórna, blaszana^[232],
• stróżówka z bramą z przełomu XIX i XX wieku z zachowanymi słupkami bramy z dekoracją w formie kuli^[233],
• tworząca południowo-wschodnią pierzeję podwórza folwarcznego owczarnia z 1904 roku^[227], gdzie po 1945 zamontowano mechaniczne wentylatory,
• spichlerz z końca lat 20. XX wieku ze ścianami szkieletowymi (mur pruski)^[234].

Po 1945 majątek przejął Zespół Szkół Rolniczych Ministerstwa Rolnictwa. Podwórze folwarczne stanowiło wtedy gospodarstwo pomocnicze szkoły rolniczej, a ogrodnictwo – gospodarstwo pomocnicze szkoły ogrodniczej. W 1992 roku obiekty gospodarcze przejęła Agencja Własności Rolnej Skarbu Państwa, Oddział w Olsztynie i przekazała je w użytkowanie spółce pracowniczej^[147]. Domy mieszkalne robotników folwarcznych zostały częściowo zmodernizowane, a ogrody, część parku i cmentarz ogrodzono nowymi siatkowymi płotami^[220]. Domy robotnicze należały do AWRSP, po czym miał miejsce ich wykup przez lokatorów. Obecnym użytkownikiem podwórza folwarcznego jest spółka „Dobrol“^[146].

Dawny budynek administracyjny i kompleks budynków w południowo-wschodniej części podwórza nie zachowały się do naszych czasów, a inne budynki, takie jak stolarnia albo wiata i wozownia, zachowały się tylko częściowo^[220].

Ogrodnictwo, usytuowane po południowej stronie szosy Małdyty–Morąg, jest najbardziej na zachód wysuniętym elementem zespołu; w jego obrębie obok powojennych szklarni i budynków magazynowych zachowało się kilka dawnych obiektów, są to: dom ogrodnika „7", budynek gospodarczy „7a”, oraz szklarnie i magazyn ogrodniczy „8". Na teren ogrodnictwa prowadzi z szosy stara brama wjazdowa złożona z dwóch murowanych kwadratowych filarów, na których osadzone zostały powojenne skrzydła bramne; poza bramą nie zachowało się dawne ogrodzenie od strony szosy, obecnie znajduje się tu płot z siatki drucianej rozpięty na betonowych słupkach^[225]. Sama brama jest z pierwszego ćwierćwiecza XIX wieku, reprezentuje styl klasycystyczny, a jej dwa słupy zwieńczone są czworościenną piramidką^[236].

Tzw. dom ogrodnika (znany również jako dom nr 2) to budynek z 1912 roku wybudowany na mieszkania dla lokaja, ogrodnika, oraz siedzibę straży pałacowej, a po wojnie dom nauczycielski. Mansardowy dach nadaje budynkowi barokowy charakter^[237].

W Dobrocinie jest też leśniczówka z początku XX wieku^[150].

Wiatrak typu holenderskiego w Dobrocinie zbudowany został w 1850 roku przez Wł. Borkowskiego z Białegostoku. Do roku 1948 pracował w zachodniej części wsi, był własnością Państwowego Technikum Rolniczego w Dobrocinie, jego dach był pokryty papą i był w ostatnich latach „bardzo złym stanie”^[238].

Przeniesiony został do Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku w latach 1962–1965^[239][240]. Jest ostatnim w całości drewnianym wiatrakiem tego typu z zachowanym mechanizmem w województwie warmińsko-mazurskim^[241].

W 2022 roku został przeprowadzony jego kompleksowy remont i obejrzenie wiatraka jest możliwe w Muzeum Budownictwa Ludowego w Olsztynku^[241].

W przeciwieństwie do innych zakonów katolickich, Krzyżacy nie przejawiali większego zainteresowania sprawami nauki i oświaty^[243]. Szkoła we wsi powstała około roku 1700. W wieku XIX wybudowano kolejny budynek, tym razem murowany^[80].

Przy okazji Wielkanocy w 1915 roku odnotowano, że egzamin końcowy (niem. Abschlussprüfung) zdał jeden uczeń z Dobrocina, urodzony 10 września 1899 roku Walter Tiedtke, syn pracownika poczty pracującego w Szczytnie (niem. Ortelsburg)^[244].

W 1929 roku poszerzono szkołę i odtąd do 1939 miała dwie klasy i dwóch nauczycieli. Do szkoły uczęszczały również dzieci ze wsi: Kozia Wólka, Naświty, Nowe Kiełkuty, Stare Kiełkuty^[80].

W 1935 roku szkoła w Dobrocinie była jedną z 96 szkół podstawowych w powiecie morąskim. Przeważały wówczas szkoły z jednym lub dwoma nauczycielami (84,4% ogółu), a wśród 181 nauczycieli było tylko 26 kobiet (14,4%) i z reguły pracowały one tylko w szkołach z trzema lub więcej nauczycielami. Średni wiek nauczycieli wynosił 40 lat^[245].

Gdy po drugiej wojnie światowej do powiatu zaczęli napływać nauczyciele z województwa warszawskiego i innych terenów Polski, również z obozów koncentracyjnych, określeni zostali przez inspektora szkolnego Jana Raczyńskiego jako ludzie „przygnębieni i psychicznie załamani”. Już 15 października 1945 powołano do życia odddział powiatowy Związku Nauczycielstwa Polskiego by wzmóc opiekę nad nauczycielami pozbawionymi rodzin lub powracającymi z obozów. 31 grudnia 1945 było na terenie powiatu uruchomionych 27 szkół, w 1946 47 szkół podstawowych, a do 1 października 1948 były już 63 szkoły, sześć domów dziecka i pięć przedszkoli^[246]. Liczba szkół z jednym lub dwoma nauczycielami zmalała w porównaniu z 1935 rokiem z 84,4% do 44,5% w 1970, co szczególnie pomogło młodzieży wiejskiej, która przed wojną zwykle kończyła naukę na czterech klasach szkoły podstawowej^[247].

Technikum Rolnicze w Dobrocinie zorganizował w roku 1946 inż. Wincenty Chmyzowski (1876–1952^[248]). Był też internat^[240]. Do 1970 roku szkołę ukończyło około 500 absolwentów, a niektórzy powrócili do niej jako wykładowcy lub wychowawcy. W roku szkolnym 1970/1971 technikum liczyło ponad 180 uczniów i 20 nauczycieli. Przy technikum istniała zasadnicza szkoła ogrodnicza, do której w roku 1970 uczęszczało 70 uczniów. Kolejnymi dyrektorami połączonych szkół byli: Stanisław Matulewski, Jan Żelazny, Wacław Karpowicz, Henryk Lichowski, Wanda Grochowska, Roman Domagała i Józef Stanisławski^[249]. We wrześniu 1971 roku powstało w Dobrocinie pięcioletnie Technikum Budowlane. Cały zespół szkół przeniósł się do nowych budynków. Zbudowano też nowe warsztaty, kotłownię, szklarnię i internaty^[215].

Obecnie znajduje się tu Zespół Szkół Centrum Kształcenia Rolniczego w Dobrocinie^[250].

• W swoich dziennikach Ernst Ahasverus Heinrich von Lehndorff, przyjaciel Ignacego Krasickiego, opisuje pobyt w Dobrocinie w 1773 roku, gdzie mieszkał w owych czasach generał Friedrich Ludwig I Truchseß von Waldburg, i w którym spotkał żonę generała, Sophie Luise von Flörke, oraz hrabiego Keyserlingk z żoną^[252].
• Niemiecki teolog Johann Christoph Wedeke odwiedza Dobrocin między 1792 a 1803 rokiem, wkrótce po zakupieniu majątku przez von Domhardtów, i wspomina zły stan majątku i odbywające się tam prace budowlane^[100].
• Niemiecki lekarz Hans von Lehndorff, praprawnuk Ernsta i kuzyn zaangażowanego w zamach na Adolfa Hitlera Heinricha von Lehndorff-Steinort, w Dzienniku z Prus Wschodnich opisuje koniec drugiej wojny światowej i polskie początki na Warmii i Mazurach. Jedną noc spędza w Dobrocinie^[253].
• Bronisław Cieślak w 124 odcinku programu Telewizyjne Biuro Śledcze opisał historię niewyjaśnionej zbrodni dokonanej przy tzw. Świętej Górze na drodze między Dobrocinem a Kiełkutami w 1997^[254].

W Dobrocinie znajduje się zdewastowany cmentarz ewangelicko-augsburski z XVIII wieku o powierzchni 1,40 ha, usytuowany przy drodze do Woli Kudypskiej w pobliżu dawnej kostnicy i obecnego cmentarza.

Założony był na planie prostokąta z aleją lipową wzdłuż południowej granicy i ścieżką prawie poprzeczną obsadzoną grabami, bez widocznych podziałów na kwatery. Znajduje się na nieznacznym wziesieniu opadającym tarasami ku drodze.

Najstarszym istniejącym nagrobkiem jest obelisk z piaskowca z imieniami byłych właścicieli - Friedricha Domhardt (1744–1814) i Honoraty Domhardt (1767–1828). Widoczne są również imiona Justus Friedrich von Domhardt oraz Ernestine Gertrud Friederike von Domhardt. W 1982 odnotowano 1 grób z pierwszej połowy XIX wieku, 4 wolnostojące nagrobki i 2 płyty oraz 8 innych mogił z drugiej połowy XIX wieku, oraz 5 płyt i 18 mogił z XX wieku do 1945 roku^[263].

Na zachodzie i północny cmentarza znajduje się XVIII-wieczny mur ceglany na kamiennej podmurówce, zwieńczony dwuspadowym dachem krytym karpiówką^[264].

Przy drodze na cmentarz znajduje się kaplica cmentarna (kostnica) z końca XVIII wieku^[240].

Barokowa kostnica ta połączona jest z murem cmentarnym i zbudowana jest z cegieł na podmurówce z kamienia polnego spojonego wapnem i cementem, potynkowana tynkiem „barankiem”. Jej elewacja ujęta jest w dwa płaskie pilastry, a ściany boczne ozdobione są profilowaną płyciną. Obecne drzwi są deskowe, na zawiasach pasowych^[265]. Mur do naszych czasów zachował się tylko częściowo^[220].

Jej właścicielem zostało Państwowe Technikum Rolnicze, a przeznaczenie zmieniono na skład paliw. W jej karcie ewidencyjnej zabytków architektury i budownictwa zalecono, by przywrócic jej charakter kultowy, lub chociaż zamienić ją na „magazyn rzeczy mniej brudzących i mniej palnych”^[265].

W profilu pionowym warstw geologicznych występują kolejno, poczynając od powierzchni: utwory czwartorzędowe, trzeciorzędowe i kredowe. Te ostatnie, głównie margle, powstałe w środowisku morskim, rozprzestrzeniają się warstwą grubości kilkuset metrów. Około 60 milionów lat temu, w trzeciorzędzie, zmiany warunków środowiska spowodowały powstawanie osadów odmiennego typu. We wczesnym trzeciorzędzie, w oligocenie, powstały piaski kwarcowe z glaukonitem oraz mułki i iły. Później, w miocenie po ustąpieniu morza oligoceńskiego pozostały płytkie zbiorniki śródlądowe, otoczone bagniskami, licznymi mieliznami i wyspami. Znoszony z lądu do jezior materiał piaszczysty i ilasty zawierał obfite domieszki pyłu węglowego; wśród mioceńskich piasków, mułków i iłów spotykamy warstewki węgla brunatnego. W okolicach gmin Małdyty i Morąg na burowęglowych utworach mioceńskich kończy się sedymentacja okresu trzeciorzędowego. Nie stwierdzono występowania osadów najmłodszego ogniwa trzeciorzędu- pliocenu^[268].

Powierzchnia stropu trzeciorzędu jest nierówna; deniwelacje przekraczają 100 m. Wierzchnie warstwy geologiczne powstały w najmłodszym okresie, w czwartorzędzie i są rezultatem działalności kilku kolejnych zlodowaceń. Osady czwartorzędowe, w przeciwieństwie do starszego podłoża, cechuje duża zmienność zarówno w wykształceniu, jak też w ułożeniu przestrzennym poszczególnych warstw. Starsze podłoże, które znalazło się na trasie wędrówek lądolodu, zostało przekształcone, a ponieważ procesy towarzyszące perygrynacji lodowcowej były niezwykle różnorodne - utwory czwartorzędowe tworzą dosyć nieporządny przekładaniec^[269].

Materiał niesiony na lodzie, znajdujący się we wnętrzu i wleczony po dnie i bokach lodowca, był przetwarzany, warstwy skalne przemieszczane i fałdowane, a wody o różnej prędkości przepływu (od bystrych potoków do spokojnych zbiorników) segregowały i osadzały okruchy skalne. Osady czwartorzędowe składają się głównie z glin zwałowych oraz piasków i żwirów. W ich towarzystwie spotykamy często osady zbiorników wodnych mułki i iły. W profilu pionowym czwartorzędu najwięcej jest glin zwałowych^[269]. W okolicach Dobrocina spotykamy rozległe, bezładnie rozrzucone wzgórza o łagodnych stokach. Wszystkie wzgórza zbudowane są z gliny zwałowej^[271]. Ogólnie, rzeźba terenu jest młoda, zróżnicowana^[272].

Typowy dla moren spiętrzonych zaburzony układ warstw oznacza wymieszanie grubszego materiału z piaskiem i gliniaste przewarstwienia. Oznacza to ograniczone możliwości eksploatacji złóż kruszywa mineralnego^[273].

Środowisko geograficzne obszaru powiatu ukształtowało się w ostatnim stadium najmłodszego zlodowacenia północnopolskiego oraz w okresie współczesnym człowiekowi, w holocenie^[269].

Pod koniec plejstocenu, pierwszy etap recesji czoła lądolodu fazy pomorskiej podczas zlodowacenia północnopolskiego przebiegał tuż na południe od Dobrocina^[274]. Lodowiec cofał się stopniowo, często zatrzymując się i zmieniając linię krawędzi^[275]. Dziś, na południe od wsi, piaszczysto-żwirowy sandr, zaczynający się u wylotu bramy lodowcowej jeziora Narii, sięga Dobrocina i południowych okolic Wilamowa^[275]. Na północ zaś, znajdujące się na terenie lasu moreny małdyckie rozciągają się na wschód od Małdyt aż po Dobrocinek^[276].

Wokół Dobrocina leżą Lasy Dobrocińskie, w których obecne są pomniki przyrody, np. dęby^[277]. Utworzono w nich rezerwat leśny „Niedźwiedzie Wielkie" w celu zachowania naturalnego stanowiska buka we wszystkich fazach rozwojowych na granicy jego naturalnego występowania^[278]. Na około 34 ha objęto ochroną naturalne drzewostany bukowe z domieszką grabu, dębu bezszypułkowego i lipy drobnolistnej. Występują tu: krzewy — leszczyna, kruszyna, wawrzynek wilczełyko, wiciokrzew-suchodrzew, jarząb pospolity, porzeczka czarna; spośród roślin zielnych m.in. prosownica rozpierzchła, kopytnik pospolity, czosnek niedźwiedzi, lilia złotogłów; liczne są mchy i porosty^[279].

W 1900 roku odnotowano raport żandarma (niem. Fussgendarm) Bonge z Chojnika, że w Lasach Dobrocińskich na działce leśnej (niem. Jagen) numer 48 należącej do von der Goltz znajduje się godny uwagi (niem. beachtenswerten) buk zwyczajny (Fagus sylvatica)^[280] o obwodzie 4,3 metra, a 4 metry nad ziemią drzewo dzieli się na cztery konary, z których jeden rośnie pionowo, a trzy poziomo^[281].

Przez lasy, na południe od Dobrocina, przepływają rzeka Drela^[282] oraz, na wschód od Dobrocina, jej prawy dopływ Tąga^[283].

Około kilometra na północny zachód od Dobrocina przy drodze 1213N w stronę Kiełkut, na skraju Lasów Dobrocińskich, znajduje się odizolowane wzgórze o nazwie Święta Góra, niegdyś Swente Gora^[284] lub Svantegora, o wysokości około 129 m n.p.m.^[285] W tych okolicach podobnych pagórków jest więcej, ale żaden z nich nie jest tak dobrze izolowany^[286]. Jako że dawna nazwa ta miała polskie brzmienie już w przedwojennym nazewnictwie niemieckim, może ona świadczyć o znajdujących się tutaj ośrodkach kultu^[287]. Choć nie ma pewności co do występowania tutaj lasów w okresie wczesnego średniowiecza, nie można wykluczać zarówno ich istnienia, jak pełnienia przez nie funkcji granicznej pomiędzy włością Zambroch (Sambród) na zachodzie i bliżej nieznaną jednostką terytorialną w okolicach Morąga na wschodzie. Święta Góra mogłaby wtedy znajdować się na rubieży owej jednostki terytorialnej, niezachowanej w źródłach^[288].

Wzgórze sklasyfikowane jest w ramach projektu Archeologiczne Zdjęcie Polski jako Kiełkuty, st. 2 (Svantegora); AZP 21-55/11^[286]. W poszukiwaniu śladów istnienia grodziska prowadzono tutaj badania geologiczne i archeologiczne^[289].

W ramach badań geologicznych na stanowisku wykonano pięć wierceń, które posłużyły do wykonania przekroju geologicznego o orientacji N-S. W profilach otworów wiertniczych stwierdzono glinę zwałową ze zlodowacenia północnopolskiego i piaski gliniaste. W przypowierzchniowej warstwie osadów glina jest przekształcona przez procesy wietrzeniowe w tzw. eluwia gliny zwałowej. W żadnym wierceniu nie stwierdzono osadów przekształconych przez człowieka. W wyniku badań geologicznych nie wykryto dowodów na zasiedlenie pagórka^[286].

Badania archeologiczne były ograniczone, ponieważ wzgórze jest obecnie zalesione młodnikiem, co uniemożliwiło efektywne badania powierzchniowe. Forma nie wskazuje jednak na istnienie tu jakichkolwiek fortyfikacji ziemnych^[286].

U stóp Świętej Góry – w obrębie wspomnianego wyżej stanowiska 2^[290] – oraz na brzegu lasu około 150 m na północny wschód – stanowisko 7 (AZP 21-55/16)^[291] – znaleziono jednak odpowiednio 34 i 35 fragmentów ceramicznych z VIII–XI wieku^[292]. Nieopodal stanowiska 7, przy stanowisku 8 (AZP 21-55/17), znaleziono 14 fragmentów ceramicznych i rogu z czasów kultury wielbarskiej^[293].

Około 300 metrów na północny zachód od Świętej Góry, na stanowiskach archeologicznych 9 i 10 (AZP 21-55/18 i AZP 21-55/19), odkryto nieliczne fragmenty ceramiczne z odpowiedno VIII–IX wieków oraz VI–VII i XI–XII wieków. Przy stanowisku 9 znajdował się również nadpiłowany róg^[294][295].

Miejsca te w pobliżu Świętej Góry opisano jako rozległą osadę wielokulturową, z dominującym materiałem wczesnośredniowiecznym^[296].