Franciszka Arnsztajnowa

Franciszka Arnsztajnowa

F. A. M., J. Górecka, Jan Gorecki, Jan Górecki, Stefan Orlik

Franciszka Arnsztajnowa w młodości.
Imię i nazwisko	Franciszka Hanna Arnsztajn
Data i miejsce urodzenia	19 lutego 1865 Lublin
Data śmierci	1942
Dziedzina sztuki	poezja, dramat
Odznaczenia

Franciszka Hanna Arnsztajnowa z Meyersonów, ps. F. A. M., J. Górecka, Jan Gorecki, Jan Górecki, Stefan Orlik (ur. 19 lutego 1865 w Lublinie^[1], zm. 1942) – polska poetka, dramaturg i tłumaczka żydowskiego pochodzenia.

Pochodziła z zasymilowanej rodziny żydowskiej. Córka Bernarda (Berka) Meyersona, lubelskiego kupca, dyrektora Towarzystwa Kredytowego Miasta Lublina, i powieściopisarki Malwiny (Małki) z Horowitzów, która była prawnuczką ortodoksyjnego rabina Azriela Horowitza^[2]. Jej bratem był filozof Emil Meyerson^[3].

Maturę uzyskała w gimnazjum żeńskim w Lublinie, a następnie studiowała nauki przyrodnicze w Niemczech^[1][3]. Pracowała jako prywatna nauczycielka, prowadziła tajną działalność oświatową wśród dzieci i dorosłych. W 1885 roku wzięła ślub z lekarzem, Markiem Arnsztajnem. Mieli dwoję dzieci: Jana oraz Stefanię^[3]. Stefania była żoną poety, Jana Mieczysławskiego^[4]. Wraz z mężem była współzałożycielką Lubelskiego Towarzystwa Szerzenia Oświaty „Światło”^[5].

Wybuch I wojny światowej zastał Arnsztajnów w Szwajcarii, skąd przez Austrię, Serbię, Grecję, Bułgarię i Rumunię przedostali się do Lublina. Arnsztajnowa zaangażowała się w działalność konspiracyjną, wstąpiła do Polskiej Organizacji Wojskowej, używała pseudonimu „Ara”. W POW zajmowała się archiwum oraz ewidencją, w jej domu przechowywano także umundurowanie, broń i amunicję^[3]. W 1919 roku miała uczestniczyć w Pierwszym Walnym Zjeździe Zjednoczenia Polaków Wyznania Mojżeszowego, w związku z brakiem możliwości wyjazdu wystosowała telegram popierający inicjatywę^[3]. Była działaczką Związku Pracy Obywatelskiej Kobiet oraz członkinią polskiego PEN Clubu^[5].

Wraz z mężem mieszkała w kamienicy przy ulicy Złotej 2 w Lublinie, ich sąsiadem był Józef Czechowicz, z którym się zaprzyjaźniła^[3][4]. 12 maja 1932 roku wraz z Czechowiczem założyła Związek Literatów w Lublinie, którego pierwszym prezesem został Czechowicz. 6 czerwca tego samego roku zrzekł się jednak funkcji na rzecz Arnsztajnowej^[4][6]. W 1930 roku zmarł jej mąż, a cztery lata później syn^[4]. Śmierć męża i syna oraz późniejsze samobójstwo synowej było dla niej ciężkim przeżyciem^[4][6].

Wielokrotnie była celem antysemickich ataków, m.in. przez Jerzego Pietrkiewicza, w jej obronie występowali m.in. Józef Łobodowski i Hanna Mortkowicz-Olczakowa^[4].

W 1934 roku przeniosła się do Warszawy^[5], gdzie zamieszkała przy ulicy Wspólnej, w mieszkaniu jej córki^[4]. Była schorowana, cierpiała na postępującą głuchotę^[6][4]. W 1939 roku przyjęła chrzest. Podczas okupacji niemieckiej dobrowolnie przeniosła się do getta warszawskiego, mimo zorganizowanego przez Ewę Szelburg-Zarembinę i Polę Gojawiczyńską bezpiecznego miejsca do ukrycia^[4]. Zginęła w 1942 roku, okoliczności jej śmierci nie są znane. Według niektórych źródeł podczas tzw. wielkiej akcji została wywieziona do obozu zagłady w Treblince i tam zamordowana, według innych zmarła w getcie na tyfus lub popełniła samobójstwo po zamordowaniu przez Niemców jej córki^[4]. Według Anny Kamieńskiej i Wacława Gralewskiego popełniła samobójstwo poprzez zażycie trucizny, wcześniej ubierając się w czarną suknię i przypinając do niej swój Order Odrodzenia Polski^[6]

W 1888 roku debiutowała na łamach „Kuriera Codziennego” utworem Na okręcie^[4]. W 1895 roku wydała pierwszy zbiór wierszy Poezje, kolejny zbiór wydała cztery lata później^[7]. W 1924 roku opublikowała zbiór Archanioł jutra, rok później podjęła współpracę z lubelską grupą literacką Reflektor^[6][7]. W 1932 roku wydała tom Odloty oraz zbiór poezji dla dzieci Duszki, ilustrowany przez Jana Samuela Miklaszewskiego. Dwa lata później wspólnie z Józefem Czechowiczem wydała zbiór Stare kamienie^[7]. W 1939 roku wraz z Czechowiczem wydała również zbiór Razem^[6].

Współpracowała m.in. z czasopismami „Izraelita”, „Kamena”, „Życie”, „Kurier Polski”, „Kurier Warszawski”, „Kłosy”, „Tygodnik Illustrowany”, „Głos”, „Sfinks” oraz „Ateneum”^[7]. W czasopiśmie „Ziemia Lubelska” redagowała dodatki „Dodatek Literacki” oraz „Dodatek dla dzieci”^[6].

Tłumaczka głównie literatury angielskiej m.in. Douglasa Jerrolda, Rudyarda Kiplinga, Herberta George’a Wellsa, Williama Somerseta Maughama^[7].

• Krzyż Niepodległości (12 marca 1931)^[10]
• Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1928)^[11][12]
• Krzyż Walecznych^[12]
• Srebrny Wawrzyn Akademicki (7 listopada 1936)^[13]
• Odznaka „Za wierną służbę”^[14]
• Krzyż Legionowy^[14]
• Odznaka pamiątkowa Polskiej Organizacji Wojskowej^[14]

Do postaci Franciszki Arnsztajnowej w książce Wyjątkowa długa linia nawiązuje Hanna Krall.

W 2013 roku Andrzej Titkow – scenarzysta i reżyser zrealizował w Lublinie film dokumentalny Album rodzinny, poświęcony Franciszce Arnsztajnowej.

• MateuszM. Skucha MateuszM., Arnsztajnowa (Arnsztajn, Arnsztejn) Franciszka Hanna (Chana Frymeta) z d. Meyerson, [w:] Sylwetki Żydów lubelskich: leksykon, Lublin: Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, 2019, ISBN 978-83-7306-844-5 [dostęp 2025-03-25] .
• Frania (Franciszka Arnsztajnowa – lubelska poetka)
• Franciszka Arnsztajnowa – wybór prac poetki
• Dzieła Franciszki Arnsztajnowej w bibliotece Polona