Oblężenie Głogowa (1945)

Oblężenie Głogowa

II wojna światowa, front wschodni, część operacji dolnośląskiej
Czas	13 lutego – 1 kwietnia 1945
Miejsce	Głogów i okolice
Terytorium	III Rzesza
Przyczyna	operacja dolnośląska
Wynik	zwycięstwo Armii Czerwonej kapitulacja załogi twierdzy
Strony konfliktu
III Rzesza  ZSRR
Dowódcy
płk. Jonas zu Eulenburg gen. płk. Wasilij Gordow
Siły
7 000 3 Gwardyjska Armia oraz 329 Dywizja Strzelecka i 389 Dywizja Strzelecka[1]
Straty
2500–3000 żołnierzy i cywilów poległych, rannych oraz zaginionych 3500 żołnierzy poległych, rannych oraz zaginionych
Położenie na mapie Rzeszy Niemieckiej miejsce bitwy
51,65889°N 16,08028°E/51,658889 16,080278

Oblężenie Głogów – starcie zbrojne mające miejsce od 11 lutego do 1 kwietnia 1945 między 3 Gwardyjską Armią dowodzoną przez gen. Wasylija Gordowa należącą do 1 Frontu Ukraińskiego Armii Czerwonej a wojskami niemieckimi, zakończone zdobyciem twierdzy Głogów przez czerwonoarmistów, co było równoznaczne z zakończeniem w niej władzy reżimu III Rzeszy^[2][3].

Głogów miał spore znaczenie strategiczne ze względu na położony w nim most kolejowy oraz drogowy przez Odrę, a także stocznię rzeczną (Schiffswerft Zarkau), w której podczas wojny firma Beuchelt A.G. montowała kadłuby małych U-Bootów, które następnie były spławiane do Szczecina gdzie były wyposażane i uzbrajane^[4].

Głogów uznany został przez Niemców za miasto-twierdzę i wraz z przyległym terenem został solidnie przygotowane do obrony, w tym do obrony okrężnej^[5]. Prace fortyfikacyjne prowadzono od jesieni 1944 roku. Istotnymi punktami oporu uczyniono forty twierdzy Głogów, koszary Hindenburga i Ludendorffa, umocnienia w rejonie stadionu i stacji kolejowej. Wszystkie punkty oporu zostały połączone tunelami^[6]. Niemniej przygotowane pozycje obronne nie były dostateczne nasycenie piechotą, wystąpiły też braki broni ciężkiej. Nikłe szanse na skuteczną obronę dawał miastu feldmarszałek Ferdinand Schörner^[7].

Mimo złych rokowań, przystąpiono do improwizowania sił obrony. 21 stycznia 1945 Głogów ogłoszono miastem zamkniętym, a przejeżdżających przezeń żołnierzy bez przydziałów i urlopowiczów wcielano do nowo tworzonych oddziałów^[8]. Szczupłe szeregi regularnych wojsk zasilały tworzone na miejscu bataliony Volkssturmu, zrzeszające w sumie ok. dwa tysiące mieszkańców miasta i okolic. Dowódcą obrony został mianowany 43-letni pułkownik Jonas zu Eulenburg^[9]. Sztab niemiecki mieścił się początkowo w koszarach Sternkasematten (ul. Piastowska), następnie został przeniesiony do podziemi budynku Flemminghaus (ul. Poczdamska).

Według raportu Schörnera siły niemieckiej obrony wynosiły 4562 ludzi, z czego około połowę stanowili żołnierze sił lądowych, resztę dopełniali członkowie sił policyjnych, Luftwaffe i Volkssturmu. Na uzbrojenie składało się 291 karabinów maszynowych, 18 ciężkich dział (głównie zdobycznych), 6 ciężkich dział przeciwlotniczych Flak 8,8 (z przypadkowego transportu, który przechodził przez miasto 31 stycznia 1945 i pozostał w celu wzmocnienia obrony), 30 lekkich działek przeciwlotniczych oraz ok. 3710 panzerfaustów. Zgromadzono za to duże zapasy żywności, które według szacunków mogły pozwolić na wyżywienie obrońców i pozostałej w mieście ludności przez najbliższe 3 miesiące^[10].

Z całości jednostek wchodzących w skład obrony, została utworzona Festungsbrigade Glogau^[11]. Początkowo oblężenie twierdzy prowadziła tylko jedna radziecka dywizja, wydzielona z odwodu dowódcy armii, była nią 329. Dywizja Piechoty dowodzona przez płk. Fiodora Abaszewa. Następnie oblegana była przez żołnierzy 3 Gwardyjskiej Armii dowodzonej przez gen. płk. Wasilija Gordowa, którzy 26 marca otrzymali wsparcie w postaci 389 Dywizja Piechoty dowodzonej przez gen. Leonida Kołobowa oraz liczne wydzielone jednostki artylerii^[2]. Wsparcie z powietrza zapewniała 2. Armia Lotnicza^[12].

W wyniku ofensywy styczniowej która ruszyła 12 stycznia 1945 roku z linii rzeki Wisły wojska radzieckie 22 stycznia 1945 roku dotarły nad rzekę Odrę^[13]. Już 23 stycznia 1945 na Glogów leżący nad Odrą spadły pierwsze bomby i pociski artyleryjskie^[14]. Pierwsze starcia z udziałem załogi Głogowa miały miejsce 2 lutego, na przedpolu twierdzy w okolicy Grodźca Małego, gdzie Niemcy zniszczyli przy pomocy panzerfaustów 6 radzieckich czołgów. Do ostatnich dni z Głogowa odchodziły ostatnie pociągi ewakuujące niemiecką ludność cywilną i rannych. Ocenia się, że przed zamknięciem okrążenia, które nastąpiło 14 lutego, miasto opuściło ok. 30 tys. mieszkańców^[15]. Z przyczółka pod Ścinawą 8 lutego ruszyło nowe natarcie na twierdzę Głogów (Festung Glogau). Z powodu zorganizowania obrony już na dalekich podejściach Głogowa oraz zaciętego oporu wojsk niemieckich do przełamania obrony doszło dopiero 12 lutego 1945 roku, co umożliwiło zamknięcia okrążenia wokół Festung Glogau^[16].

W toku przeszło miesięcznych zmagań, najcięższe walki toczyły się w południowej, lewobrzeżnej części miasta. Głównymi miejscami oporu Niemców były m.in. koszary Luttich-Kaserne (ul. Rudnowska), Pionier-Kaserne i Sternkasematten (obydwa na ul. Piastowskiej) stocznia Schiffswerft Zarkau (ul. Rudnowska), koszary Hindenburg-Kaserne (ul. Sikorskiego)^[17]. 23 marca Niemcy wysadzili most kolejowy, zaś uszkodzony już wcześniej most drogowy koło zamku, zapadł się w nurt rzeki. Tym samym łączność pomiędzy obiema częściami miasta została zerwana.

W trakcie oblężenia wydawana była w mieście propagandowa gazeta Glogauer Festungsbote. Prócz aktualności z obrony twierdzy, donosiła również o sytuacji na pozostałych frontach i zagrzewała obrońców do walki do samego końca. Stałym zwyczajem było wymienianie z nazwiska wybitnych żołnierzy, choćby Paula Schäfera za zniszczenie w bezpośredniej walce trzech czołgów T-34, za co żołnierz ten otrzymał Krzyż Żelazny 2 klasy^[18]. Ostatni numer gazety ukazał się 26 marca^[19].

Poważnym problem, przed którym stało dowództwo niemieckie, było zaopatrywanie twierdzy. Jedyną drogą zostały zrzuty lotnicze, dokonywane przez Gruppe Herzog wchodzącą w skład Luftflotte 6 pod dowództwem Roberta Rittera von Greima. Lotnictwo było zmuszone zaopatrywać coraz to większą liczbę oblężonych miast, coraz mniejszą liczbą środków transportowych, przez co nie było w stanie dostarczać twierdzy zalecanych 22 ton amunicji, broni i lekarstw dziennie. W celu ułatwienia obrońcom odnalezienia najważniejszych zasobników zawierających amunicje – używano dla nich czerwonych spadochronów^[20]. Głównym miejscem zrzutów był plac cyrkowy (okolice dzisiejszej ulicy Poczdamskiej) oraz plac przed dworcem kolejowym Bahnvorplatz (pl. 1000-lecia). W toku wykonywania zrzutów miała miejsce nietypowa tragedia, mianowicie 17 marca w wyniku awarii spadochronu, od bezpośredniego trafienia zasobnikiem zginął na ul. Długiej wartownik Carl Altmann (właściciel drukarni), zaś jego towarzysz Hermann Philipp (kupiec) cudem uniknął śmierci^[21]. Zaopatrzenie twierdzy zostało wstrzymane 30 marca. Według statystyk Luftwaffe od 24 lutego Gruppe Herzog wykonała 355 lotów bojowych, z czego 322 zostały uznane za udane. W wyniku tych działań zrzucono 310 t amunicji i 13 t innego wyposażenia, nie wiadomo ile trafiło w ręce niemieckie, jednak dowództwo Głogowa niejednokrotnie dziękowało za „dobrą sytuację z zasobnikami”^[22].

30 marca, jak to określił Ferdinand Schörner, „zanikła duchowa siła oporu obrońców”. Tego dnia dowództwo twierdzy dostało wolną rękę w kwestii poddania twierdzy. Około godz. 16:30 płk. Jonas zu Eulenburg ogłosił swój ostatni rozkaz: „Twierdza jest otwarta. Niech każdy działa według własnego uznania”. Następnie rozpoczęto niszczenie dokumentów oraz pozostałej broni. Zapasy zostały rozdysponowane wśród żołnierzy i ludności cywilnej, reszta zaś zniszczona. Znaczna część żołnierzy postanawia podjąć próbę przebicia się z okrążenia do niemieckich linii w okolicach Zgorzelca. Sformowały się trzy grupy uderzeniowe, z czego najsilniejsza (ok. 400 osób) pod dowództwem komendanta zu Eulenburga, wyruszyła ze Starówki w kierunku Wzgórz Dalkowskich^[23]. Grupa ta została rozbita 8 kwietnia pomiędzy Przemkowem a Bolesławcem, tam zginął także zu Eulenburg, pośmiertnie awansowany do stopnia generała^[24].

1 kwietnia Naczelne Dowództwo Armii Radzieckiej ogłosiło komunikat o zdobyciu miasta, co zostało uhonorowane w Moskwie przez 12 salw ze 124 dział. Ostatnie punkty oporu zostały zlikwidowane do wieczora 2 kwietnia^[25]. Rozpoczęła się kilkudniowa grabież miasta, połączona z gehenną ocalałych w mieście niemieckich kobiet. Czerwonoarmiści dopuścili się tego z zemsty podsycanej m.in. przez Ilię Erenburga: Bądźcie posłuszni rozkazom towarzysza Stalina i zmiażdżcie faszystowską bestię w jej norze. Zniszczcie rasową dumę niemieckich kobiet. Weźcie je jako zasłużone łupy wojenne^[26]. Ku uciesze czerwonoarmistów odkryte zostały ogromne ilości wina i koniaków w piwnicach winiarni Bauch’schen Weinkeller (ul. Rzeźnicza)^[27].

Oficjalne straty niemieckie wyniosły ok. 750 zabitych i 1500 rannych. Strona radziecka wspomina o 3500 zabitych^[28]. Na skutek długotrwałej wymiany ognia między wojskami niemieckimi i radzieckimi mającej miejsce od 11 lutego do 1 kwietnia 1945 roku miasto legło w gruzach, jego zabudowa została zniszczona w około 95%^[29]. Po zdobyciu twierdzy Głogów do miasta przybyli operatorzy radzieckiej kroniki filmowej, kręcący „Oblężenie i kapitulacja Festung Glogau”. Na potrzeby radzieckiej propagandy, odegrano sceny walk, do których zapędzeni zostali niemieccy jeńcy i ludność cywilna. Brudni i nieogoleni niemieccy żołnierze wymachujący białymi flagami byli skontrastowani z dzielnymi czerwonoarmistami, zdobywających jeszcze dymiące ruiny miasta^[30].

1 maja do zrujnowanego miasta przybył pełnomocnik rządu PKWN Władysław Marzec wraz z grupą ochotników, rozpoznając tym samym warunki do zasiedlenia polskimi osadnikami. Powoli rozpoczynał się ponowny polski rozdział w historii miasta, a pierwszym burmistrzem został urzędnik skarbowy – Eugeniusz Hoinka^[31]. Jednymi z ostatnich ofiar oblężenia Głogów byli żołnierze 2 Armii Wojska Polskiego polegli podczas rozminowania miasta. Pochowano ich na cmentarzu komunalnym przy ul. Legnickiej^[3].

W okresie Polski Ludowej zbudowano w Parku Słowiańskim w Głogowie pomnik ku czci żołnierzy radzieckich poległych w walkach o zdobycie miasta. Obok pomnika ustawiono 2 działa, używane w czasie walk o Głogów^[3].

• Czesław Czubryt-Borkowski: Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945. Warszawa: 1988. ISBN 83-217-2709-3.
• Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga: Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945. Warszawa: 1977.
• Erik Durschmied: Bohaterowie bez sławy. Warszawa: 2004. ISBN 83-241-1620-6.
• PrzemysławP. Lewicki PrzemysławP., Festung Glogau 1944-1945, Głogów 2008, ISBN 978-83-89306-11-1 .

• Głogów - Pomnik Wdzięczności Armii Radzieckiej (Czerwonej)
• O Pomniku Koalicji Antyhitlerowskiej