Słownik spolszczający Łukaszewskiego

Słownik spolszczający Łukaszewskiego (tytuł oryginalny: Słownik podręczny wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych) – słownik o charakterze purystycznym. Hasłami są wyrazy pochodzenia obcego w języku polskim, dla których proponowane są wyrazy rodzime mające zastąpić wyrazy zapożyczone[1]. W 1847 roku w Królewcu[2] pojawiło się wydanie staraniem Braci Borntregerów[3].

Uwagi wstępne

We wstępie autor pisze, że jego intencją było stworzenie słownika podręcznego, przeznaczonego także dla osób „mniej wykształconych”. Jako cel stawia sobie ratowanie polszczyzny przed zalewem słownictwa obcego. Głównym zadaniem słownika jest „wszystkie, o ile mnie samemu uczynić było podobnem, w języku polskim znajdujące się obce wyrazy objąć i spolszczyć, opisać lub według źródeł objaśnić[4].

Jako nauczyciel języka polskiego miał Łukaszewski poczucie odpowiedzialności za losy polszczyzny, swoim dziełem chciał się przyczynić do „większego zamiłowania i tem troskliwszego pielęgnowania mowy ojczystej, a obrzydzenia sobie wszelkich obcych wyrazów, które zawadzają swojskim, jak ów ewanjeliczny kąkól w pszenicy. Wyrzucić chwast, zostanie czyste nasienie”[5].

Łukaszewski najprawdopodobniej wzorował się na słowniku Lindego[6].

Makrostruktura słownika

Słownik Łukaszewskiego liczy 311 stron i 8332 hasła główne[7] (Skorupska-Raczyńska[4] podaje liczbę około 7100 haseł). Ma układ alfabetyczno-niszowy[8], czyli w danym artykule hasłowym po haśle głównym następują – również w porządku alfabetycznym – podhasła (Skorupska-Raczyńska mówi o układzie alfabetyczno-gniazdowym[4]).

Wśród haseł znajdują się imiona, nazwy miast (Brugia, Rzym), nazwy rzek (Brda), państw (Portugalija), mieszkańców państw (Portugalczyk), narodowości. Obok słownictwa ogólnego znajdujemy słownictwo specjalistyczne, w tym nazwy roślin, słownictwo muzyczne, terminy matematyczne. Bogato reprezentowane są terminy językoznawcze[9], np.: adverb/adverbium – przysłówek, futurum – czas przyszły, genus – rodzaj, predykat – orzeczenie, dykcyonarz – słownik, casus - przypadek, imperatyw – tryb rozkazujący, synonim – równoznaczny, bliskoznaczny, np. wyraz.

Największą ilość haseł stanowią latynizmy, galicyzmy i germanizmy[10].

Główna część słownika poprzedzona jest obszernym wstępem (s. 5–14) i wykazem dwudziestu skrótów, w tym sześciu kwalifikatorów terminologicznych: rośl. (roślina), w muz. (w muzyce), w gram. (w gramatyce), sąd. (wyrazy sądownicze), fiz. (w fizyce), mat. (w matematyce), także skróty typu: zdr. – zdrobniale, l.m. – liczba mnoga, im. - imię[6].

Mikrostruktura słownika

Na artykuł hasłowy składają się głównie rodzime synonimy, czyli spolszczenia wyrazu hasłowego (zapożyczenia).

Przykłady:

Administracyja, rząd, zarząd, zawiadywanie; - administrator, rządca, zarządca, namiestnik, zawiadowca, wykonawca zlecenia drugiego; - administratorstwo, urząd, posada zarządcy; - administratorski, należący do zarządcy; - administrować, zawiadywać, zarządzać[6].

Absent, nieobecny

Meta, cel, założenie, kres

Pasażer, podróżny

Jako ekwiwalenty (spolszczenia) znajdujemy wiele niespotykanych w innych słownikach wyrazów złożonych, np.: odotok (akwedukt), sławolubstwo (ambicyja), rymotwórstwo (poezyja), cieniorys (sylwetka), kościoskład (szkielet), nosilist (bryftregier), powietrzomiar (barometr), życiopis (biograf), ziołopis, roślinopis (botanik, botanista), ziemiorodztwo (geologija), światłochron, słońcochron (parasol).

Sporadycznie występują objaśnienia znaczeń w formie zbliżonej do definicji semantycznej, np.:

Adolf, szlachetny pomocnik

Gramatyka, nauka o mowie, nauka dobrego mówienia i pisania

jakimkolwiek bądź językiem; zbiór prawideł, podług których mówić i pisać trzeba.

Spośród 8332 haseł głównych 440 haseł zawiera – oznaczone za pomocą skrótów – kwalifikatory, głównie kwalifikatory terminologiczne (361), np.: Polej, rośl. gatunek mięty, miętkiew; Subjekt, w gram. głównik, podmiot. Stosowane są też kwalifikatory ekspresywno-stylistyczne (42), etymologiczne (35) i w mniejszym zakresie inne kwalifikatory[11].

Piotr Grzegorczyk, Elżbieta Skorupska-Raczyńska oraz Piotr Żmigrodzki zaliczają pracę leksykograficzną Łukaszewskiego do słowników wyrazów obcych[12]. Natomiast w publikacjach Ryszarda Lipczuka i Katarzyny Sztandarskiej nazywany jest słownikiem spolszczającym. Słownik podaje co prawda sporadycznie informacje o charakterze gramatycznym (ograniczając się do liczby rzeczownika i (nie)przechodniości czasownika), zawiera elementy objaśniające, jednak przede wszystkim skupia się na przytaczaniu rodzimych odpowiedników do wyrazu obcego jako hasła. Zadeklarowane cele autora oraz mikrostruktura słownika jednoznacznie wskazują na to, że jest to tzw. słownik spolszczający. Obok słowników Niedźwiedzkiego oraz Kortowicza jest jednym z trzech ogólnych słowników spolszczeń[12][13][14]. We wcześniejszych publikacjach Lipczuka wymieniona jest też praca Passendorfera Błędy językowe[15].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Katarzyna Sztandarska, Słownik podręczny wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych Ksawerego F. A .E. Łukaszewskiego, [w:] D. Dziadosz, A. Krzanowska (red.), Świat Słowian w języku i kulturze XIII. Wybrane zagadnienia z języków słowiańskich i germańskich, Szczecin 2012, s. 296-302 [dostęp 2025-02-20].
  2. ↑ http://hint.org.pl/hid=A2282
  3. ↑ https://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/publication/5504/edition/6156/content?format_id=2
  4. 1 2 3 Elżbieta Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza na tle nowopolskich słowników wyrazów obcych, Gorzów Wielkopolski: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim, 2004, s. 24, ISBN 83-89682-20-6.
  5. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonaarz, 2004, s. 25.
  6. 1 2 3 E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz, 2004, s. 23 [dostęp 2025-02-20].
  7. ↑ Katarzyna Sztandarska, Słownik podręczny, 2012, s. 301.
  8. ↑ Agnieszka Frączek, Ryszard Lipczuk, Słowniki polsko–niemieckie i niemiecko–polskie. Historia i teraźniejszość, Wołczkowo: Oficyna In Plus, 2004, s. 18, ISBN 83-89402-06-8.
  9. ↑ Katarzyna Sztandarska, O terminologii językoznawczej w słownikach spolszczających, „Język Polski” (4), 2022, s. 126 [dostęp 2025-02-20].
  10. ↑ K Sztandarska, O terminologii, 2022, s. 123.
  11. ↑ K Sztandarska, Słownik podręczny, 2012, s. 299-300 [dostęp 2025-02-20].
  12. 1 2 K Sztandarska, Słownik podręczny, 2012, s. 297.
  13. ↑ Wpis, Puryzm językowy w Polsce | Przegląd Dziennikarski [online], 31 lipca 2019 [dostęp 2025-02-20].
  14. ↑ Ryszard Lipczuk, O języku niemieckim i języku polskim nie tylko dla germanistów, Szczecin: Volumina.pl, 2024, s. 83, ISBN 978-83-7867-880-9.
  15. ↑ Ryszard Lipczuk, Wyrazy złożone w słownikach zniemczających i spolszczających, [w:] Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, t. LXIII, 2007, „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”, LXIII, 2007, s. 182 [dostęp 2025-02-20].

Linki zewnętrzne

  • Słownik podręczny wyrazów obcych i rzadkich w języku polskim używanych - Mazowiecka Biblioteka Cyfrowa
This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.