Słownik wyrazów obcych Amszejewicza

Strona tytułowa 1. wydania

Słownik wyrazów obcych Amszejewicza – słownik wyrazów pochodzenia obcego w języku polskim autorstwa Michała Amszejewicza z roku 1859[1].

Materiał językowy pochodzi w dużym stopniu z ekscerpcji polskich tekstów literackich. Niektóre hasła i cytaty przejął autor ze słownika Lindego, a również z innych słowników, w tym ze słownika polsko-francuskiego z 1839 roku[2]. Wbrew ówczesnej praktyce autor po części ujawnił wykorzystane źródła leksykograficzne, stosując odpowiednie oznaczenia skrótowe[3].

Lematyzacja

Słownik liczy ponad 15 000 artykułów hasłowych i był największym objętościowo słownikiem zapożyczeń do czasów czwartej edycji słownika Michała Arcta (1904)[4]. 80% haseł stanowią typowe zapożyczenia wyrazowe, reszta to derywaty od zapożyczeń utworzone już na gruncie języka polskiego, np. amortyzowanie, historyczność, hipokrytka[5]. Według obliczeń Elżbiety Skorupskiej-Raczyńskiej 12 644 wyrazów hasłowych to monosemy (a więc wyrazy z jednym tylko znaczeniem), 2 380 haseł wykazuje dwa lub więcej (do siedmiu) znaczeń[6].

Najliczniej reprezentowane są zapożyczenia z łaciny i greki, które liczą 7150 wyrazów (49% zasobu słownika), dalej zapożyczenia z francuskiego: 1600 haseł (10,6%), z włoskiego- 1100 haseł (7,3%). Mniej liczne są orientalizmy (450, 3%), iberyzmy (150, 1%), anglicyzmy (133, 0,9%)[5]. Również udział germanizmów nie jest duży. Z języka niemieckiego pochodzą 633 leksemy, w tym 511 wyrazów hasłowych monosemicznych oraz 122 hasła polisemiczne[7]. Dotyczą one takich dziedzin jak: budownictwo, bednarstwo, drukarstwo, ślusarstwo, wojsko, handel, finanse[8].

Słownik rejestruje słownictwo zapożyczone starsze, ale również nowsze, przejęte do polszczyzny w pierwszej połowie XIX wieku, jak anglicyzmy: buldog, ferma. Materiał leksykalny dotyczy m.in. terminologii różnych dyscyplin naukowych, w tym humanistyki, nauk przyrodniczych, medycyny, techniki itp. Dykcjonarz zawiera liczne profesjonalizmy (słownictwo typowe dla danej grupy zawodowej) , słownictwo rzemieślnicze, słownictwo szkolne, kolokwializmy, regionalizmy[9].

Mikrostruktura słownika

Artykuł hasłowy zawiera informację etymologiczną, dalej znaczenie lub znaczenia wyrazu hasłowego, począwszy od znaczenia ogólnego do znaczeń szczegółowych. Dykcjonarz Amszejewicza jest pierwszym w historii polskiej leksykografii wyrazów obcych słownikiem, którego autor podjął próbę wskazania genezy zarejestrowanych wyrazów hasłowych[10].

Informacja o pochodzeniu zwykle ograniczona jest do podania źródła zapożyczenia (np. gulasz – z węg.), rabat (z włos.), jednak w niektórych przypadkach jest ona poszerzona o podanie formy wyrazu źródłowego, np. warsztat (z niem. Werkstatt). Sporadycznie zamieszczone są treści historyczne i kulturowe[11].

Objaśnienie znaczenia polega najczęściej na podaniu wyrazów bliskoznacznych (synonimów)[12].

Autor zastosował liczne kwalifikatory, podane (po raz pierwszy w polskiej leksykografii wyrazów obcych) w formie skrótów, rzadziej w formie opisowej[13]. W sumie w słowniku znajdują się 83 kwalifikatory skrótowe, w tym 57 kwalifikatorów terminologicznych (np. aryt. – arytmetyczne, archit. – architektura), 11 ekspresywno-stylistycznych (np. żart. – żartobliwie, obraźl. - obraźliwie), 9 normatywnych (np. niewł. – niewłaściwie), ponadto kwalifikatory chronologiczne (np. arch. – archaizm), geograficzne (np. prow. – prowicjonalny) i społeczno-środowiskowe (młodz. – młodzieżowy). Razem w ten sposób wyróżniono ponad 3 740 jednostek leksykalnych[14].

Znaczenie słownika

Sposób oznaczania za pomocą skrótów dla kwalifikatorów wykorzystali i rozpropagowali w swojej praktyce leksykograficznej późniejsi słownikarze, a szczególnie autorzy Słownika wileńskiego[15]. tworząc podstawy nowoczesnej leksykografii[6].

Zobacz też

Przypisy

  1. ↑ Michał Amszejewicz: Dykcjonarz zawierający wyrazy i wyrażenia z obcych języków polskiemu przyswojone, a mianowicie: w umiejętnościach, sztukach, tudzież w stylu prawniczym, administracyjnym, gazeciarskim, naukowo-filozoficznym, literackim i w potocznej mowie używane. Warszawa: W Drukarni Alexandra Gins, 1859.
  2. ↑ Elżbieta Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza na tle nowopolskich słowników wyrazów obcych, Gorzów Wielkopolski 2004, s. 96-110 [dostęp 2025-01-30].
  3. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 173.
  4. ↑ Elżbieta Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 170.
  5. 1 2 E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michmszejewicza, 2004, s. 166.
  6. 1 2 E Skorupska-Raczyńska, Zapożyczenia niemieckie w XIX-wiecznym Dykcjonarzu Michała Amszejewicza [online], 2020, s. 257 [dostęp 2025-01-30].
  7. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Zapożyczenia niemieckie [online], 2020, s. 258.
  8. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Zapożyczenia niemieckie [online], 2020, s. 260-261.
  9. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2024, s. 170-171.
  10. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 179.
  11. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 168.
  12. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 178.
  13. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 174.
  14. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 82, 176.
  15. ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 176.

Bibliografia

  • Elżbieta Skorupska-Raczyńska: Dykcjonarz Michała Amszejewicza na tle nowopolskich słowników wyrazów obcych. Gorzów Wielkopolski: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim, 2004, s. 65-181. ISBN 83-89682-20-6.
  • Elżbieta Skorupska-Raczyńska: Dykcjonarz Michała Amszejewicza jako ukryte źródło Słownika wileńskiego, [w:] Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, t. IV, pod red. M. Białoskórskiej, Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, 1998, s. 71–86.

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.