Słownik wyrazów obcych Arcta
Słownik wyrazów obcych Arcta – od roku 1885 wielokrotnie wznawiany i uzupełniany w Wydawnictwie Michała Arcta słownik z wyrazami pochodzenia obcego w języku polskim. W odróżnieniu od słowników spolszczających nie miał charakteru purystycznego[1].
Historia
Pierwsze wydanie słownika wyrazów obcych M. Arcta datowane jest na rok 1885[2]. Ukazał się w Warszawie i został opracowany przez Henryka Wernica i Józefa Glińskiego. Liczył 338 stron i ok. 9800 haseł mono- i polisemicznych. Zawierał informacje o znaczeniu i pochodzeniu wyrazów hasłowych. Miał służyć „do podręcznego użytku przy czytaniu gazet, pism periodycznych i utworów beletrystycznych …”. Uwzględniał również słownictwo potoczne. Uzupełnieniem zawartości słownika są przysłowia i popularne w polszczyźnie zwroty, jak: Nec Hercules contra plures[3]. W roku 1893 ukazało się drugie liczące 324 strony wydanie pod nowym tytułem Słowniczek 10 000 wyrazów, zwrotów i przysłów cudzoziemskich używanych w mowie potocznej i w prasie periodycznej polskiej. Jego powiększona do 538 stron (wydanie trzecie) wersja ukazała się w roku 1899. Czwarte wydanie w roku 1904 liczyło 888 stron i 20 000 haseł. Językoznawca Henryk Ułaszyn zauważył krytycznie, że przynajmniej jedną trzecią haseł stanowią objaśnienia nazw własnych oraz pojęć z mitologii, historii, literatury, a takie hasła powinny być ujmowane w encyklopediach, a nie w słowniku językowym. Ułaszyn wytknął też techniczne i merytoryczne braki opisu: niekompletny spis skrótów, uproszczone informacje etymologiczne, niepoprawną transkrypcję fonetyczną[4].
Kolejne edycje słownika nawiązywały do wydania czwartego, były albo wydaniami skróconymi, albo poszerzonymi w stosunku do wydania z 1904. W roku 1907 ukazało się piąte wydanie słownika (1008 stron, 20 000 haseł). Ułaszyn skrytykował brak poprawek w stosunku do wydania poprzedniego[5].
Wydanie szóste z 1912 przejrzane i poprawione przez Ułaszyna liczyło 1167 stron i 25 000 haseł. Część główna została poprzedzona Wyjaśnieniami wstępnymi i dwuczęściowym spisem skrótów. W części pierwszej zostało zamieszczonych 71 skrótów języków źródłowych, np.: a. – angielski, tur. – turecki, w. – włoski, a także np. żarg. – żargonowy. W części drugiej spisu znajdują się kwalifikatory terminologiczne (np. archit. – architektura), kwalifikatory chronologiczne (np. daw. – dawny). Zmiany dotyczyły głównie definiowania znaczeń, transkrypcji zapożyczeń cytatowych i oznaczania źródeł zapożyczeń. Z niewielkimi poprawkami drukowane były kolejne wydania słownika[6]. W 1921 miało miejsce wydanie dziewiąte liczące 25 000 haseł[7]. W 1939 roku ukazało się wydanie siedemnaste. Po wojnie w 1947 wydrukowane zostało kolejne wydanie pod tytułem Słownik wyrazów obcych 33 000 wyrazów, wyrażeń i przysłów cudzoziemskich. Ostatnim, dziewiętnastym wydaniem był dokonany w Londynie w roku 1959 fotolitograficzny przedruk wydania osiemnastego[8].
Makrostruktura
źródło: wydanie dziewiąte z 1921 roku[7]
Przed częścią główną (alfabetycznym wykazem haseł z ich opisem) występują: wstępne wyjaśnienia dotyczące posługiwania się słownikiem i spis skrótów. Skróty odnoszą się do języków, od których pochodzą wyrazy obce jako hasła, np. jap. – japoński, ł. – łacina, rum. – rumuński, tur. – turecki, węg. – węgierski, stpers. – staroperski, tyb. – tybetański.
Obok haseł jednowyrazowych zarejestrowano wiele wyrażeń wieloczłonowych, w tym przysłowia, sentencje, skrzydlate słowa, np.: Ab ovo (od początku), Amor omnia vincit (miłość wszystko zwycięży).
Mikrostruktura
źródło: wydanie z roku 1921[7]
Artykuł hasłowy zawiera objaśnienie znaczenia wyrazu hasłowego, w tym również za pomocą synonimów, bez zamiaru wyeliminowania wyrazu obcego. Stosowane są skróty, głównie jako informacje o pochodzeniu wyrazu obcego, a również jako kwalifikatory terminologiczne, np. filoz. – filozofia.
Przykłady artykułów hasłowych:
Abonament f. opłata z góry za czytanie książek, wypożyczanie nut, za bilety na kilka przedstawień, przedpłata
Zadebetować obciążyć rachunek
Zecer n. w drukarstwie: składacz, składający czcionki do druku …
Zoolog g. zajmujący się nauką o zwierzętach
Zupa n. polewka, potrawa płynna
Do niektórych zapożyczeń została dołączona transkrypcja wymowy:
Zollamt n. (colamt) komora celna
Niektóre artykuły hasłowe mają strukturę alfabetyczno-niszową: po haśle głównym podane są w kolejności alfabetycznej podhasła, np.:
Abstrakcja (hasło główne), abstrakcyjny (podhasło)
Anarchija (hasło główne), anarchista, anarchizm (podhasła)
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Elżbieta Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza na tle nowopolskich słowników wyrazów obcych, Gorzów Wielkopolski: Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Gorzowie Wielkopolskim, 2004, s. 32-36, ISBN 83-89682-20-6 [dostęp 2025-02-24].
- ↑ Inną datę: 1886 podaje Piotr Żmigrodzki: Wprowadzenie do leksykografii polskiej. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, 2003, s. 147. ISBN 83-226-1267-2.
- ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 29-31 [dostęp 2025-05-29].
- ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 32-33 [dostęp 2025-02-24].
- ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 34-35.
- ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 35.
- 1 2 3 Michała Arcta słownik wyrazów obcych : 25.000 wyrazów, wyrażeń, zwrotów i przysłów cudzoziemskich używanych w mowie potocznej i w prasie polskiej. - Biblioteka Narodowa (Polska)
- ↑ E Skorupska-Raczyńska, Dykcjonarz Michała Amszejewicza, 2004, s. 35-36.