Słownik spolszczający Niedźwiedzkiego
Słownik spolszczający Niedźwiedzkiego (tytuł oryginalny: Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie) – słownik o charakterze purystycznym z roku 1917. Hasłami są wyrazy pochodzenia obcego w języku polskim, dla których proponowane są wyrazy rodzime mające zastąpić wyrazy obce[1][2].
Uwagi wstępne
Autorem słownika był Władysław Niedźwiedzki (1849–1930), językoznawca, etnograf, leksykograf, jeden z trzech redaktorów 8-tomowego Słownika Języka Polskiego, znanego pod nazwą Słownik warszawski, który ukazywał się w latach 1900–1927. Purystyczny słownik Niedźwiedzkiego ukazał się w roku 1917.
We wstępie autor w patetycznych słowach wychwala zalety języka polskiego, jest to „mowa, niespożyta jak spiż, świetna i droga jak złoto, jedna z najwspanialszych w świecie, tak wspaniała, piękna i dźwięczna, że chyba tylko język dawnych Hellenów może się z nią porównać”[3]. Według autora polszczyzna „stanowi rdzeń narodowości, wyodrębniający nas spośród innych ludów’[4]. Wyrazy obce nazywa Niedźwiedzki „chwastami”[5].
Lematyzacja
Według Katarzyny Sztandarskiej na 186 stronach słownika znajduje się 8096 haseł[6]. Wśród wyrazów hasłowych (mimo braku kwalifikatorów etymologicznych) można rozpoznać zapożyczenia z różnych języków, w tym z niemieckiego, z łaciny, greki, francuskiego, (rzadziej) z angielskiego[7][8].
Niektóre z tych wyrazów obcych nie są już obecnie używane, m.in. (w nawiasie podane są rodzime ekwiwalenty): abrogować (uchylać, odwoływać), gaudować (cieszyć się), gient (ród), meryt (zasługa). Nadal znane i używane są m.in.: banalny, decyzja, gazeta, kibicować, lingwistyka, parasol.
Przykłady na germanizmy (używane obecnie): browar, kierować, szacować, ślusarz, zegar, zupa, germanizmy, które już wyszły z użycia: cuglować (niem. zügeln), rajzender (niem. Reisender, „podróżny”), szlecht (niem. schlecht „zły, źle”), cygareta (niem. Zigarette). szarf (ostry)[9].
Słownik Niedźwiedzkiego zawiera znaczną liczbę wyrazów z leksyki specjalistycznej (fachowej). Donata Ochmann podaje następujące liczby: najwięcej jest haseł dotyczących stolarstwa (ponad 220), botaniki (ok. 190), medycyny (ok. 140), garbarstwa (59) itd. W sumie wszystkich wyrazów zaliczonych przez Niedźwiedzkiego do terminologii fachowej jest niemal 1400, a więc ok. 17 procent wszystkich haseł. Najczęściej są to zapożyczenia z języka niemieckiego (germanizmy)[8]. Niewiele jest natomiast neologizmów utworzonych przez samego autora[8].
Mikrostruktura słownika
Według obliczeń Katarzyny Sztandarskiej do 8096 haseł (zapożyczeń) podano w sumie 15 979 wyrazów zamiennych (rodzimych ekwiwalentów). Często po jednym ekwiwalencie, a najwięcej wyrazów zamiennych (15) znajduje się po haśle interes (sprawa, kłopot, tarapaty, potrzeba, pożytek, korzyść, zysk, wartość, powab, zachęta, zaciekawienie, chciwość, wyrachowanie, zakład, przedsiębiorstwo)[10].
W mikrostrukturze słownika brak jest informacji etymologicznych (informacji o pochodzeniu danego wyrazu hasłowego). Według Donaty Ochmann rodzime ekwiwalenty zaczerpnął Niedźwiedzki w dużym stopniu ze Słownika warszawskiego, którego był współautorem[11].
Nieudane spolszczenia (ekwiwalenty):
Burmistrz, miastorządca
Chirurg, rękolekarz, rękoczynnik
Cyklista, kołopędnik
Gieografia (obecnie: geografia), ziemioznawstwo, ziemiopisarstwo
Kibic, dymacz
Parasol, oddeszcznik, deszczochron, gadówka, [brożek]
Leksykologia, słownikoznawstwo
Welocyped, kołowiec
Udane spolszczenia:
Hortolog, ogrodnik
Injurja, krzywda, niesprawiedliwość
Lonung, wynagrodzenie, płaca
Prosekutor, prześladowca
Komeraż, nieporozumienie, powaśnienie, różnica
Oktober, październik
Posesor, posiadacz, właściciel
Scjencja, wiedza, nauka, umiejętność, świadomość
Racer, wyścigowiec (koń)
Udychtować, uszczelnić
W niektórych artykułach hasłowych ekwiwalenty zostały podzielone na kilka grup znaczeniowych (zaznaczone cyframi arabskimi):
Kapitalny, 1) główny, pierwszorzędny; 2) wyborny, wyśmienity, znakomity
Klub, 1) towarzystwo (= resursa), zebranie; 2) stowarzyszenie
Laufer, 1) szybkobieg; 2) włóczęga, latawiec, pędziwiatr, wietrznik, ulicznik
Użyte skróty kwalifikatorów terminologicznych to m.in.: anat. – anatomia; blach. – blacharstwo; garb. – garbarstwo; gór. – górnictwo; jęz. – językoznawczy, kol. – kolejowy, leśn. – leśnictwo; mat. – matematyka; ogr. – ogrodniczy, stol. – stolarstwo; wojsk. – wojskowość, zool. – zoologia[12].
Zobacz też
Przypisy
- ↑ Władysław Niedźwiedzki: Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta, 1917.
- ↑ Ryszard Lipczuk, O języku niemieckim i języku polskim nie tylko dla germanistów, Szczecin: Volumina.pl, 2024, s. 84-90, ISBN 978-83-7867-880-9 [dostęp 2025-02-09].
- ↑ Władysław Niedźwiedzki, Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie, 1917, s. 5 [dostęp 2025-02-09].
- ↑ Wł Niedźwiedzki, Wyrazy cudzoziemskie, 1917, s. 7.
- ↑ W Niedźwiedzki, Wyrazy cudzoziemskie, 1917, s. 14.
- ↑ Katarzyna Sztandarska, Ekwiwalenty w słownikach zniemczających i spolszczających na podstawie prac Eduarda Engela i Władysława Niedźwiedzkiego, Szczecin: Wydawnictwo Uniwersytetu Szczecińskiego, 2020, s. 99, ISBN 978-83-7972-359-1 [dostęp 2025-02-09].
- ↑ Katarzyna Sztandarska, Ekwiwalenty w słownikach zniemczających i spolszczających, 2020, s. 116-118.
- 1 2 3 Donata Ochmann, Wyrazy cudzoziemskie zbyteczne w polszczyźnie Władysława Niedźwiedzkiego (1917) – specyficzny słownik synonimów, [w:] J. Kamper-Warejko, I. Kaproń-Charzyńska (red.), Z zagadnień leksykologii i leksykografii języków słowiańskich, Toruń 2007, s. 74-75 [dostęp 2025-02-09].
- ↑ Ryszard Lipczuk, O słowniku spolszczeń Władysława Niedźwiedzkiego (1917) | Przegląd Dziennikarski [online], 24 maja 2022 [dostęp 2025-02-09].
- ↑ K Sztandarska, Ekwiwalenty w słownikach zniemczających i spolszczających, 2020, s. 137 [dostęp 2025-02-09].
- ↑ D Ochmann, Wyrazy cudzoziemskie, 2007, s. 74.
- ↑ Ryszard Lipczuk, Geschichte und Gegenwart des Fremdwortpurismus in Deutschland und Polen, Frankfurt a. M.: Peter Lang, 2007, s. 169, ISBN 978-3-631-57388-4 (niem.).