Zygmunt Kaczyński (duchowny)

Zygmunt Kaczyński
Ilustracja
Kraj działania

Polska

Data i miejsce urodzenia

15 października 1894
Kaczyn Stary

Data i miejsce śmierci

13 maja 1953
Warszawa

Miejsce pochówku

cmentarz Powązkowski w Warszawie

Dyrektor Katolickiej Agencji Prasowej
Okres sprawowania

1930–1939

Wyznanie

katolicyzm

Kościół

rzymskokatolicki

Inkardynacja

archidiecezja warszawska

Prezbiterat
Odznaczenia
Krzyż Walecznych (od 1941) Krzyż Pro Ecclesia et Pontifice (od 1908)
Zygmunt Kaczyński po aresztowaniu przez MBP 1948
Grób ks. Zygmunta Kaczyńskiego

Zygmunt Kaczyński (ur. 15 października 1894 w Kaczynie, zm. 13 maja 1953 w Warszawie) – polski duchowny rzymskokatolicki (szambelan papieski), działacz katolickich związków zawodowych, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I kadencji w II RP, działacz społeczny i polityczny o proweniencji chadeckiej, redaktor pism społeczno-katolickich, w latach 1930–1939 dyrektor Katolickiej Agencji Prasowej, wiceminister informacji i dokumentacji (1940−1943), następnie minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego w Rządzie RP na uchodźstwie (1943−1944).

Życiorys

Był najstarszym z trojga dzieci przemysłowca Franciszka Kaczyńskiego i Józefy z domu Koper (1868–1923), konwertytki z judaizmu[1][2]. W latach 1902–1910 uczęszczał do gimnazjum w Warszawie. W 1905 brał udział w strajku szkolnym, za co relegowano go na pewien czas ze szkoły. W 1910 rozpoczął naukę w Seminarium Duchownym w Warszawie. Od 1914 studiował w Cesarskiej Akademii Duchownej w Petersburgu, po ukończeniu której w 1918 uzyskał stopień kandydata prawa kanonicznego. W okresie I wojny światowej był działaczem organizacji charytatywnych i oświatowych na terenie Rosji i Finlandii, m.in. Polskiego Towarzystwa Pomocy Ofiarom Wojny czy Centralnego Komitetu Obywatelskiego. Po powstaniu polskich formacji wojskowych na Wschodzie pełnił w nich funkcję instruktora oświatowego.

W 1917 powrócił do Polski. W 1918 został przez arcybiskupa warszawskiego, kardynała Aleksandra Kakowskiego, oddelegowany do Stowarzyszenia Robotników Chrześcijańskich, gdzie wybrano go sekretarzem generalnym[3]. Działał także w katolickich związkach zawodowych. W 1919 został wybrany z okręgu stołecznego Warszawy jako poseł na Sejm Ustawodawczy. Był sekretarzem Prezydium Sejmu i członkiem kilku komisji sejmowych. Politycznie wchodził w skład klubu poselskiego Związku Ludowo-Narodowego, a następnie nowo powstałego Chrześcijańskiego Narodowego Klubu Robotników Chrześcijańskiej Demokracji. W 1920 został działaczem Chrześcijańsko-Narodowego Stronnictwa Pracy. Jednocześnie brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej jako kapelan. W 1922 ponownie uzyskał mandat posła Sejmu RP, kandydując z Grodna[4]. Działał w komisji budżetowej i regulaminowej; współtworzył projekty ustaw z zakresu prawa pracy. Do 1929 był członkiem najwyższych władz ChNSP (przekształconego w 1925 w Polskie Stronnictwo Chrześcijańskiej Demokracji); w 1927 był traktowany przez rząd jako lider chadecji obok Józefa Chacińskiego[5]. W 1926 był przeciwnikiem zamachu majowego Józefa Piłsudskiego; odtąd nie uczestniczył w wyborach parlamentarnych. W październiku 1926 wziął obok Tadeusza Dzieduszyckiego udział w pierwszym kongresie Międzynarodowej Unii Paneuropejskiej pod przewodnictwem Richarda Coudenhove'a-Kalergiego we Wiedniu[6]. Poza tym działał w Chrześcijańskich Uniwersytetach Robotniczych i Chrześcijańskim Związku Młodzieży Pracującej „Odrodzenie”. Był redaktorem „Pracownika Polskiego” (1919–1920), współredaktorem „Nowego Życia” (od 1922) i redaktorem „Rzeczypospolitej”[7].

26 marca 1929 Konferencja Episkopatu Polski na wniosek kardynała Kakowskiego, a wbrew stanowisku wszystkich pozostałych biskupów (w tym prymasa Augusta Hlonda), powołała go na stanowisko dyrektora Katolickiej Agencji Prasowej w miejsce jej twórcy, biskupa Józefa Gawliny[8][9]. Siedziba KAP została wówczas przeniesiona do pałacu arcybiskupiego w Warszawie[10]. Przed objęciem stanowiska Kaczyński zadeklarował brak związku z dziennikiem „Rzeczpospolita” i udziału w zarządzie Chrześcijańskiej Demokracji[11]. Z powodu zarzutów o niewłaściwą obsługę KAP wysuniętych przez Kaczyńskiego wobec Ministerstwa Poczt i Telegrafów przedstawiciele rządu żądali jego odwołania[12]. We wrześniu 1931 kardynał Hlond informował nuncjusza Francesco Marmaggiego, że prorządowa prasa socjalistyczna zebrała na temat Kaczyńskiego „fakty dosyć obciążające i częściowo kryminalne”[13]. W maju 1932 Kaczyński założył wraz ze Stanisławem Brzezińskim, Władysławem Grzankowskim, Oskarem Haleckim, Kazimierzem Marianem Morawskim, Adamem Romerem i Wojciechem Rostworowskim Zjednoczenie Polskich Pisarzy Katolickich[14][11].

19 marca 1933 Kaczyński był gospodarzem narady przywódców opozycji parlamentarnej z udziałem Jana Stanisława Jankowskiego, Wojciecha Korfantego, Mieczysława Niedziałkowskiego, Antoniego Ponikowskiego, Władysława Sikorskiego, Stanisława Strońskiego i Wincentego Witosa, na której dyskutowano kandydaturę Ignacego Paderewskiego na prezydenta[15]. W maju 1933 z kręgów rządowych wypłynęły oskarżenia wobec Kaczyńskiego dotyczące jego udziałów finansowych w lokalu nocnym typu café-chantant Oaza w Warszawie i trzymiesięcznego pobytu poselskiego na początku lat 20. w hotelu Victoria w Zurychu, gdzie miał negocjować lukratywną umowę z fabryką lokomotyw i rozmawiał m.in. ze szwajcarskim politykiem i bankierem Emilem Duftem[16]. Następnie ambasador RP przy Watykanie Władysław Skrzyński złożył serię protestów przeciwko działalności Kaczyńskiego w KAP, określając linię agencji jako antyrządową[17]. W ocenie ks. Waleriana Meysztowicza była to próba zneutralizowania opozycyjnego nastawienia Kaczyńskiego wobec rządów sanacji, z kolei nuncjusz Marmaggi oddalił zarzut tendencyjności w przekazie KAP i wskazał na wpływy masońskie w kręgu Piłsudskiego[18], a metropolita Kakowski zablokował próbę odwołania Kaczyńskiego przez episkopat[19].

W 1935 Kaczyński został kanonikiem kapituły warszawskiej. W 1936 poparł inicjatywę przejęcia władzy przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego, do której przekonywał środowisko Frontu Morges Adam Ronikier, lecz w odróżnieniu od Ronikiera zaproponował powierzenie Sosnkowskiemu urzędu prezydenta[20][21][a]. W latach 30. był zwolennikiem utworzenia zjednoczonej partii chadeckiej i wraz z gen. Sikorskim odegrał główną rolę zakulisową w powstaniu w 1937 Stronnictwa Pracy[22]. Pod koniec lat 30. był zastępcą członka zarządu Towarzystwa Wyższej Szkole Dziennikarskiej w Warszawie[23].

II wojna światowa

W trakcie agresji III Rzeszy i ZSRR na Polskę ewakuował się do Zakopanego, gdzie współzałożył konspiracyjną organizację Czynna Walka[24]. Zagrożony aresztowaniem, przedostał się przez Węgry do Rumunii, gdzie włączył się w działalność Komitetu Centralnego reaktywowanego w Paryżu Stronnictwa Pracy[25]. W marcu 1940 z włoskim paszportem odwiedził Watykan, składając papieżowi Piusowi XII raport z sytuacji w okupowanej Polsce[26]. Stamtąd wyjechał do Angers we Francji i przedstawił ten sam raport prezydentowi RP Władysławowi Raczkiewiczowi, który mianował go swoim kapelanem[26]. 22 maja 1940 w toku kampanii francuskiej gen. Sikorski mianował go komisarzem do zwalczania paniki i defetyzmu w szeregach polskiej administracji[27]. Według diariusza Wojciecha Wasiutyńskiego w sierpniu 1940 Kaczyński wyjechał z Francji do Włoch jako zaufany przedstawiciel rządu z misją poszukiwania kompromisu z państwami Osi[28]. W październiku 1940 dotarł do Londynu[26], gdzie w rządzie gen. Władysława Sikorskiego został po reorganizacji z listopada 1940 wiceministrem informacji i dokumentacji[29]. Pisał do tygodnika „Sprawa”, wydawanego przez organizację Miecz Ducha, której twórcami byli Józef Gawlina i Józef Haller[26].

W lutym 1942 jako przedstawiciel Stronnictwa Pracy wszedł do nowego składu mianowanej przez prezydenta Rady Narodowej[30] i został w niej przewodniczącym Komisji Społeczno-Gospodarczej, powołanej z inicjatywy Stanisława Grabskiego[31]. Na przełomie marca i kwietnia 1942 wziął udział w podróży gen. Sikorskiego do Stanów Zjednoczonych[32]. Podczas tej wizyty powierzył Wacławowi Bitnerowi kierowanie odtworzoną Polską Katolicką Agencją Prasową z siedzibą w Nowym Jorku[26]. Jesienią 1942 i na początku 1943 usiłował przejąć z rąk Karola Popiela prezesurę w Stronnictwie Pracy[33]. W marcu 1943 lub nieco później objął utworzone na własny wniosek Ministerstwo Oświaty[34], które funkcjonowało w kwietniu 1944 pod nazwą resortu wyznań religijnych i oświecenia publicznego[35]. W kwietniu 1943 po ogłoszeniu przez Niemców informacji o znalezieniu grobów polskich oficerów pod Katyniem (patrz: zbrodnia katyńska) zgłosił wniosek o zbadanie tej sprawy przez Międzynarodowy Czerwony Krzyż.

W rządzie Stanisława Mikołajczyka został 14 lipca 1943 ministrem stanu i kierownikiem Urzędu Oświaty i Spraw Szkolnych[36][37], ustępując z Rady Narodowej[38]. Po powołaniu rządu Tomasza Arciszewskiego w listopadzie 1944 ustosunkował się do niego negatywnie, określając go „sanacyjnym” i dążąc do powrotu do Polski[39].

Okres powojenny

Po zakończeniu wojny poparł uchwałę o wyjeździe do kraju podjętą przez Zarząd Główny Stronnictwa Pracy na wniosek Popiela 22 czerwca 1945[40] i powrócił do Polski we wrześniu tego roku. Od razu zaangażował się w działalność odtwarzanego w kraju SP pod przywództwem Popiela. Jednakże w połowie 1946 wystąpił z niego i próbował bezskutecznie utworzyć niezależną partię o charakterze katolickim. Jednocześnie prowadził działalność duszpasterską; od stycznia 1946 był proboszczem parafii Wszystkich Świętych w Warszawie. Przyczynił się do odbudowy zniszczonego w trakcie wojny kościoła pod tym wezwaniem przy ul. Grzybowskiej. Jako ekspert strony kościelnej brał udział w rozmowach ze stroną rządową dotyczących konkordatu, a po ich zerwaniu próbował pośredniczyć w kontaktach rządu z Watykanem. Powrócił też do działalności wydawniczej. Od listopada 1945 był drugim redaktorem naczelnym „Tygodnika Warszawskiego”, organu Kurii Metropolitalnej Warszawskiej. Powierzył linię ideową pisma byłym działaczom konspiracyjnej organizacji Unia z Jerzym Braunem na czele[41]. Udzielał się również w innych pismach katolickich. Był kandydatem na stanowisko dyrektora mającej być reaktywowaną Katolickiej Agencji Prasowej, ale zamierzenia te zostały storpedowane przez władze. Od 1947 działał w prymasowskim komitecie odbudowy 55 kościołów warszawskich.

Aresztowanie i śmierć

Tablica upamiętniająca ks. Zygmunta Kaczyńskiego na ścianie zewnętrznej kościoła św. Karola Boromeusza na warszawskich Powązkach

31 sierpnia 1948 wraz z członkami komitetu redakcyjnego „Tygodnika Warszawskiego” został aresztowany przez UB, ale już po tygodniu zwolniony, kiedy podpisał zobowiązanie do zachowania tajemnicy i regularnego meldowania się w Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego. 26 kwietnia 1951 ponownie go aresztowano pod zarzutem zamiaru zmiany przemocą ustroju ludowo-demokratycznego państwa polskiego. 29 sierpnia tego samego roku Wojskowy Sąd Rejonowy w Warszawie skazał go na 10 lat więzienia pomimo interwencji Watykanu i Episkopatu Polski. 13 maja 1953 ksiądz Zygmunt Kaczyński został zamordowany w więzieniu mokotowskim. W 1958 został uniewinniony i zrehabilitowany. Jego pomnik nagrobny znajduje się na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie (kwatera K-5-23)[42], a grób symboliczny – na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie w Kwaterze „Na Łączce”.

Odznaczenia i wyróżnienia

Uwagi

  1. ↑ Inicjatywa ta pochodziła od samego gen. Sosnkowskiego i prymasa Augusta Hlonda[21].

Przypisy

  1. ↑ Józefa Gustawa Koper [online], sejm-wielki.pl [dostęp 2025-03-31].
  2. ↑ Księga małżeństw parafii św. Jana w Warszawie za rok 1887, akt nr 165 [online], sejm-wielki.pl [dostęp 2025-03-31].
  3. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 195.
  4. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 196.
  5. ↑ Orzechowski 1975 ↓, s. 300, 302.
  6. ↑ Tomasiewicz 2021 ↓, s. 357.
  7. ↑ Stanisław Łoza (red.), Czy wiesz, kto to jest?, Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 311.
  8. ↑ Maciej Szczepaniak, Katolicka Agencja Prasowa – utworzenie i działalność pod kierunkiem księdza Józefa Gawliny, „Polonia Sacra”, 19 (3), 2015, s. 194, DOI: 10.15633/ps.949.
  9. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 194.
  10. ↑ Wiśniewska 2015 ↓, s. 166.
  11. 1 2 Wiśniewska 2015 ↓, s. 170.
  12. ↑ Wiśniewska 2015 ↓, s. 171.
  13. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 197.
  14. ↑ Statut Zjednoczenia Polskich Pisarzy Katolickich, Warszawa 1932, s. 11.
  15. ↑ Orzechowski 1975 ↓, s. 382.
  16. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 197–198, 206–208.
  17. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 198–201.
  18. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 205.
  19. ↑ Szczepaniak 2017 ↓, s. 207.
  20. ↑ Tomasiewicz 2021 ↓, s. 42.
  21. 1 2 Pankowicz 1989 ↓, s. 19.
  22. ↑ Waldemar Bujak, Stronnictwo Pracy – partia generała Władysława Sikorskiego, „Przegląd Polonijny” (2), 1981.
  23. ↑ Wyższa Szkoła Dziennikarska w Warszawie. Sprawozdanie za XXI Rok Szkolny 1937–1938 oraz Program na Rok 1938–1939. Warszawa: 1938, s. 44.
  24. ↑ Śliwak 2016 ↓, s. 196.
  25. ↑ Śliwak 2016 ↓, s. 196–197.
  26. 1 2 3 4 5 Śliwak 2016 ↓, s. 197.
  27. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 90.
  28. ↑ Wojciech Turek, Arka Przymierza. Wojciech Wasiutyński 1910–1994. Biografia polityczna, Kraków: Arcana, 2008, s. 234.
  29. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 140.
  30. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 204.
  31. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 209, 245.
  32. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 213–214.
  33. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 238, 247, 270.
  34. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 280.
  35. ↑ Duraczyński 1986 ↓, s. 338.
  36. ↑ Duraczyński 1986 ↓, s. 69.
  37. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 304.
  38. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 340.
  39. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 413.
  40. ↑ Dymarski 1999 ↓, s. 431.
  41. ↑ Biełaszko 2007 ↓, s. 78–79.
  42. ↑ Cmentarz Stare Powązki: JÓZEFA KACZYŃSKA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2023-01-26].
  43. ↑ Wiadomości bieżące. „Kurier Warszawski”, s. 3, nr 350 z 21 grudnia 1922.

Bibliografia

Linki zewnętrzne

This article is issued from Wikipedia. The text is licensed under Creative Commons - Attribution - Sharealike. Additional terms may apply for the media files.