15 (4) Raciborski Pułk Piechoty

4 Pułk Strzelców Raciborskich albo 4 Raciborski Pułk Piechoty (potem 15 Raciborski Pułk Piechoty) – powstańcza jednostka wojskowa istniejąca w okresie III powstania śląskiego.

4 pułk strzelców raciborskich został sformowany 2 maja 1921 r. na bazie istniejącego w powiecie raciborskim od 1919 r. oddziału Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Jej pierwszym organizatorem był Alfons Zgrzebniok^[1], a po jego dekonspiracji i opuszczeniu terenu powiatu jego funkcję komendanta powiatowego przejął Jan Wyglenda^[2]. W marcu 1919 funkcję komendanta powiatowego przejął objął Jan Pleszka z Kuźni Raciborskiej a jego zastępcą został Karol Górecki z Markowic^[2]. Powstała wówczas sieć instruktorów i mężów zaufania organizacji^[1]. W przededniu powstania w kwietniu 1921 raciborska POW liczyła 2 100 ludzi wyposażonych w ponad 500 karabinów, ok. 100 sztuk broni krótkiej, 9 kaemów i 3 granatniki^[2].

Pułk prowadził działania w ramach powstańczej Grupy "Południe". Jego dowódcą był Alojzy Seget^[3], zaś jego zastępcą oraz szefem sztabu i wywiadu Alojzy Gabor. W skład sztabu pułku który mieścił się w Lubomii^[1] wchodził także oficer uzbrojenia Jan Szenk. W jego skład wchodziły 3 baony oraz kompania sanitarna i pluton łączności dowodzony przez Antoniego Cichego następnie przekształcony w kompanię sztabowa, oraz oddział żandarmerii polowej pod dowództwem kapitana Luki. Pułk liczący ok. 3 000 powstańców podzielony był na 12 kompanii^[1].

1 baon dowodzony przez Franciszka Klona z Rogowa, składał się z 1, 2, 3, 4 kompanii^[1]. Wchodząca w jego skład 1 kompania pod dowództwem Józefa Choroby grupowała powstańców z Kuźni Raciborskiej, Siedlisk oraz położonych na lewym brzegu Odry Sławikowa i Grzegorzowic. 2 kompania dowodzona przez Roberta Grycmana została sformowana z mieszkańców Budzisk, Turza i Szychowic. 3 kompania dowodzona przez Emila Morawca a następnie Eryka Kusidło składała się z powstańców z Zawady, Nędzy, Poniecic, Szonowic i Krzyżanowic.4 kompania raciborska pod dowództwem Franciszka Marcińskiego z Pawłowa grupowała peowiaków z Pawłowa, Brzeźnicy, Czerwięcic, Miedoni, Strzybnika, Gamowa, Makowa^[1].

2 baon dowodzony przez Rocha Paliwodę z Kuźni Raciborskiej, a potem przez Franciszka Adamczyka z Syryni składał się z 5, 6, 7 i 8 kompanii^[1]. Wchodząca w jego skład 5 kompania raciborska dowodzona przez Józefa Grzonkę skupiała mieszkańców przedmieść raciborskich Ostroga i Płoni oraz wsi Kobyli, Pogrzebienia, oraz Kornowaca. 6 kompania lubomska pod dowództwem Wilhelma Grzybka a potem Jana Korzonka złożona z mieszkańców Lubomii. 7 syryńska kompania pod dowództwem Wilhelma Glombika skupiała mieszkańców Syryni i Bukowa. 8 kompania dowodzona przez Alojzego Wolnika z Bieńkowic gromadziła powstańców z Nieboczowa, Ligoty Tworkowskiej, Bieńkowic, Sudóła i Studziennej^[1].

3 baon dowodzony przez Franciszka Widenkę składał się z 9, 10, 11 i 12 kompanii^[1]. Wchodząca w jego skład 9 kompania dowodzona przez Stefana Pyrchałę a po jego śmierci przez Teodora Katrynioka grupowała powstańców z Rogowa, Bluszczowa, Kamienia nad Odrą. 10 kompania raciborska dowodzona przez naczelnika "Sokoła" Ćwika a potem Alojzego Jelenia składała się z członków "Sokoła" w Raciborzu oraz mieszkańców Raszczyc i Adamowic.11 kompania pod dowództwem Józefa Siedlaczka a po jego ranieniu Jana Szuścika skupiała mieszkańców Olzy, Uchylska, Chałupek, Rudyszwałdu, Zabełkowa i Roszkowa.12 kompania markowicka dowodzona przez Wiktora Cyrana, a następnie przez Alojzego Skrzyszowskiego złożona była z mieszkańców Markowic i Babic^[1]

W początkowej fazie działań powstańczych w skład pułku wchodził także dwie kompanie dziergowickie pod dowództwem Walentego Suchanka i Leona Fojcika^[3] oraz kompania rybnicka pod dowództwem Płaczka^[1].

Po wybuchu III powstania od 3 do 5 maja 1921 pułk rozbił w ciężkich walkach pod Przebieniem, Lubomią, Rogowem i Markowicami niemieckie oddziały stacjonujące w prawobrzeżnej części powiatu raciborskiego^[3]. Nie powiodła się jednak próba zajęcia prawobrzeżnego przedmieścia Raciborza - Ostroga^[1]. W tym czasie jeden z oddziałów powstańczych przy przeprawieniu się przez Odrę spróbował opanować leżący na lewym brzegi rzeki Racibórz atakując miasto od strony Krzyżanowic^[1]. Po dwudniowych walkach powstańcy zostali zmuszeni do wycofania się na prawy brzeg rzeki. Tym samym linia frontu ustabilizował się generalnie na Odrze, gdzie pułk zajął pozycje obronne na odcinku pomiędzy Dziergowicami a Olzą, wzmocnione następnie przez posiłki napływające z głębi obszaru powstańczego^[3]. Już 4 i 5 maja Niemcy podjęli próbę rozbicia frontu powstańczego atakując z Ostroga Markowice, ale próba ta została powstrzymana przez oddziały powstańcze. 18 maja 1921 cały pułk przegrupował się w rejon Raciborza wzmacniając tam polską obronę przed natarciem niemieckim, tym bardziej że Niemcy ściągnęli posiłki w postaci 3000 ludzi dobrze uzbrojonych i wyposażonych w artylerię i pociąg pancerny (było to freikorpsy Paulsena, Erhardta i Ditricha)^[4]. 26 i 27 maja oddziały niemieckie powtórnie bezskutecznie zaatakowały pozycje powstańcze pod Markowicami, Po ciężkich walkach oddziały pułku które poniosły ciężkie straty zostały wycofane z frontu jako odwód Grupy "Południe"^[3], 1 baon do Rud, 2 baon do Rybnika a 3 baon do Pszowa^[1].

Zgodnie z zawartą w dniu 12 czerwca 1921 z międzysojuszniczą komisją porozumieniem 13 czerwca oddziały pułku opuszczają Górny Śląsk i wyjeżdżają w głąb Polski, najpierw do Siedlec a następnie do Piotrkowa^[1]. Ostatecznie pułk został przetransportowany do Oświęcimia i tam rozformowany^[3].

Archiwalia dot. 15 (byłego 4) Pułku Piechoty Raciborskiego są przechowywane w Centralnym Archiwum Wojskowym w Warszawie w zespole III Powstanie Śląskie - 15 (b. 4) Pułk Piechoty Raciborski i są udostępnione w formie elektronicznej (format PDF) na stronie archiwum (zob.)

Niemiecki punkt widzenia na wydarzenia III powstania na Ziemi Raciborskiej prezentują dwa artykuły:

• Christoph Sottor Powstanie 1921 roku a świadomość historyczna raciborzan o tych wydarzeniach, Nasz Racibórz.pl
• Christoph Sottor III powstanie śląskie 1921 roku w Raciborzu i powiecie raciborskim na podstawie źródeł niemieckich – cz. II, Nasz Racibórz