Małe Łunawy

Małe Łunawy

wieś
Państwo	Polska
Województwo	kujawsko-pomorskie
Powiat	chełmiński
Gmina	Chełmno
Liczba ludności (III 2011)	188[1]
Strefa numeracyjna	56
Kod pocztowy	86-200[2]
Tablice rejestracyjne	CCH
SIMC	0841627
Położenie na mapie gminy wiejskiej Chełmno Małe Łunawy
Położenie na mapie Polski Małe Łunawy
Położenie na mapie województwa kujawsko-pomorskiego Małe Łunawy
Położenie na mapie powiatu chełmińskiego Małe Łunawy
53°22′48″N 18°35′30″E/53,380000 18,591667[3]

Małe Łunawy (niem. Klein Lunau) – wieś w Polsce położona w województwie kujawsko-pomorskim, w powiecie chełmińskim, w gminie Chełmno.

Według Haliny Turskiej nazwa wsi może być pozostałością po zamieszkujących ten obszar Prusach. Jako porównanie podaje miejscowość Łunowo (powiat braniewski), która w XIII w. występować miała pod nazwą Lunawe (później niem. Lunau i pol. Lunawa). Sugeruje, że nazwa Łunawy mogłaby być spokrewniona z lit. liunas (pol. moczar, bagno), które odpowiadałoby położeniu wsi (na obszarach podmokłych)^[4].

Aktualna nazwa wsi została wprowadzona w celu łatwiejszego rozróżniania dwóch wsi o tej samej nazwie - Wielkie Łunawy i Małe Łunawy^[5].

W latach 1939–1945 położona była w okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w rejencji bydgoskiej (Regierungsbezirk Bromberg)^[8], w powiecie Chełmno (Kreis Kulm)^[9].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa toruńskiego.

Wieś założona w 1604 roku, zasiedlona przez mennonitów, nazwanych Olędrami (lub Holendrami). Zasiedlili oni obszar wydzierżawiony (elokowany) mieszczaom chełmińskim w 1602^{[10] [11]}, najpewniej przez biskupa chełmińskiego^[12]. Wieś miała zostać wzniesiona jako rzędówka (wg. G. Mazur określona jako rzędówka bageinna)^[13].

Ok. 1727 wieś miała zostać zasiedlona na nowo przez olenderkich osadników, wprowadzając na nowo osadnictwo na prawie niemieckim, z naciskiem na wprowadzenie renty czynszowej^[14]. Małe Łunawy były jedną z wsi, które powstała do końca XVIII w. w skuetk licznych elokacji prowadzoanych od 1602, a jej obszar najpewniej ulegał modyfiakcjom na skutek elokacji z lat 1652, 1702, 1752 (poprawionej w 1756) i ostatniej z 1802. Na obszarze objętym elokacją, rozcjągającym się od północnych granic miasta aż po wsie Kolno, Kolenko, Podwiesk i Wielkie Łunawy (z wyłączeniem Nowej Wsi Chełmińskiej)^[15]. W roku 1781 podjęto działania mające na celu osuszenie tamtejszych bagien oraz terenów podmokłych^[10]. Wieś w okresie XVII i XVIII w. w całości lub w znacznej części została wydzierżawiona Olendrom przez chełmińskich mieszczan^[16].

W 1898 roku wybudowano szkołę^[17]. Miejscowość też była wymieniana jako Łunawki^{[10] [5]}. W czasie Cesarstwa Niemieckiego, miejscowść podlegała parafii w Wabczu, szkołę w Paparzynie oraz pod stację pocztową w Trzebiełuchu^[a][18]. Pochodzący z Małych Łunaw G. Görzow (lub Goerzow) w 1897 zakupił chełmińską drukarnię od wdowy po Karolowi Fryderykowi Brandtacie (Karl Friedrich Brandt)^[19].

Na mapach od ok. 1906 występuje już jako Klein Lunau^[20].

W okresie międzywojennym, w powiecie chełmińskim działać miała komórka Komunistycznej Partii Polski zorganizowana przez niejakiego Józefa Jarząbkowskiego z Wałdowa Królewskiego. Powodem do zorganizowania siatki KPP miały być problemy ekonomiczne wywołane Wielkim Kryzysem. Po utrwaleniu się oddziału w Chełmnie rozpoczęto działania mające na celu rozbudowę organizacji. Jedną z miejscowości, w której zaczęto proawdzić działalność propagandową były Małe Łunawy. Miało udać im się zwerbować do KPP niejakiego Antoniego Chmielewskiego, któremu miano powieżyć zadanie stworzenia komórki Partii we wsi^[21]. W związku z tym kontaktować się miał z S. Kaźmierczykiem, M. Kucem oraz B. Brandtem. Działania policji zatrzymały rozwój KPP^[22].

W latach 1939 - 1942 dotychczasową nazwą wsi było Klein Lunau, lecz po przeprowadzonej zamianie nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie, w latach 1942 - 1945 nazywała się Kleinlunau^[9]. W czasie II wojny śwatowej posiadała status wieś^[9]. W ramach akcji eksterminacyjnej prowadzonej przez Selbstschutz 24 listopada 1939 we wsi Klamry został rozstrzelany nauczyciel z Małych Łunaw - Kazimierz Klemański^[23].

Według infromacji przekazanych przez władze PRL, na terenie wsi w 1946 r., stacjonujący od 1945 r. na Pomorzu (w tekście w Borach Tucholskich), Łupaszka wraz ze swoją bandą miał dokonać zabójstwa na funkcjonariuszu Milicji Obywatelskiej Wacławie Jankowskim^[24].

W latach 60. XX w., w związku ze zbliżającaymi się z obchodami XX-lecia Polski Ludowej oraz ze zbliżającymi się obchodami Tysiąclecia Państwa Polskiego rozbudowanie podległa szkoła znajdująca się we wsi. Oficjalnymi powodami były zbliżające się obchody, jak i potrzeba stworzenia więlszej przestrzeni do nauki. Przez propagandę PRLu został wykorzystany do ukazania tego jako symbol ofiarności społeczeństwa (głównie z ofiranością na rzecz Społecznego Funduszu Budowy Szkół) oraz jako czynu społecznego związany z odezwą Ogólnopolskiego Komitetu Frontu Jedności Narodu oraz ww. obchodów^[25].

W 1773 miejscoowść zamieszkana miała być przez 173 mieszkańców (lub 167^[26]), a jej powierzchnia wynosić miała 14 łanów i 29 mórg^[10].

W 1884, według G. Mazur utorzsamiającej Łunawy Polskie (Łunawy Szlacheckie) z obecnymi Małymi Łunawami, wieś zamieszkana miała być przez 84 osoby (63 ewangelików i 21 katolików), a jej obszar wynosił 3277 mórg. Znajdowało się tam 15 budynków, w tym 7 domów mieszkalnych^{[10] [18]}.

W 1921 wieś zamieszkiwać miało 252 osób, z czego ok. 8 osób było innego wyznania, a w samej miejscowości znajdować się miało 55 budynków^[13].

Według danych Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chełmnie oraz Powiatowego Inspektoratu Statystycznego w Chełmnie (31 XII 1966 r.) sołectwo Małe Łunawy (wraz z Wielkimi Łunawami) było zamieszkiwane przez 366 mieszkańców. Czyniło ją wtedy szóstą największą wsią w gromadzie Dolne Wymiary^[27]. W 1966 r. powierzchnia wsi (wraz z Wielkimi Łunawami) wynosiła 11,3 km^2[27].

Według Narodowego Spisu Powszechnego (III 2011 r.) wieś liczyła 188 mieszkańców^[1]. Jest szesnastą co do wielkości miejscowością gminy Chełmno.

Według rejestru zabytków NID^[28] na listę zabytków wpisany jest cmentarz ewangelicki z połowy XIX w., nr rej.: 539 z 1.06.1987. Budynek starej szkoły 1898 r.^[29]

• M. Biskup, Dzieje Chełmna i jego regionu - digitalizacja Biblioteka Uniwersytecka w Toruniu [dostęp: 2025-02-02].

• Łunawy [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. V, red. B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1886.

• H. Turska, Nazwy miejscowe powiatu chełmińskiego, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• Obwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 4 sierpnia 2015 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. 2015 poz. 1636).
• Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 20 grudnia 2022 r. w sprawie ustalenia, zmiany i zniesienia urzędowych nazw i rodzajów niektórych miejscowości oraz obiektów fizjograficznych (Dz.U. 2022 poz. 2783).
• Germanizacja nazw miejscowości w Okręgu Rzeszy Gdańsk-Prusy Zachodnie. Wybór źródeł, wstęp i oprac. M. Kubicki, Gdańsk-Warszawa 2022.
• G. Mazur, Leksykon miejscowości powiatu chełminskiego, Gdynia 2020.
• Z. Nowak, Dzieje Chełmna do końca XVIII wieku, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• E. Kwiatkowska, Osadnictwo wiejskie powiatu chełmińskiego do połowy XX wieku, [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.
• Gmina Chełmno Studium Uwarunkowań i kierunków Zagospodarowania przestrzennego Tom 1 1999.
• B. Danilczuk, Chełmno w okresie zaboru pruskiego (XIX - pocz. XX w.), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• M. Wojciechowski, Powiat i miasto Chełmno w okresie międzywojennym (1920 - 1939), [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• J. Sziling, Dzieje Chełmna i powiatu w okresie okupacji, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• M. Wojciechowski, Kształtowanie i utrwalanie władzy ludwoej w Chełmnie i powiecie w latach 1945-1948, [w:] Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• K. Faber, Oświata i życiu kulturalne Chełmna i powiatu w Polsce Ludowej, Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny, red. M. Biskup, Toruń 1968.
• K. Faber, Podział administracyjny powiatu chełmińskiego (według stanu z 31 XII 1966 r.) [w:] ,,Dzieje Chełmna i jego regionu. Zarys monograficzny", red. M. Biskup, Toruń 1968.